[Cuma Karaman] Fıtrat ve ibadet

Fıtrata mal edilmeyen ibadet kültüre ve âdete dönüşür. İbadet, asıl gaye ve hikmetinden uzaklaşır. Kimi zaman da araçsallaşır. Dinin toplumsal geleneğin bir parçası olarak algılandığı yerde ibadet, taklit yoluyla edinilmiş bir alışkanlık; atalara bağlılıktan gelen bir görenekten ibaret kalır. Fertler Yaradan’a karşı vazifelerini çevresel etkilerin tesirinde kalarak yaparlar. Bunların din anlayışı şekilden, bazı görsel semboller ile özel anlam atfettikleri bir kostümden ibarettir.

Şekil olarak geçmiştekilere benzemek ibadetin asıl gayesinden önde gelir bu durumda. Örneğin şekil Müslümanı için sakalın şekli insani ilişkilerin önünde gelir bazen ya da Kur’an-ı anlayıp ona göre amel etmek yerine sarığın rengi kutsanır. Hatta din yerine bazı mitler ve ritüeller ikame edilir. Böyleleri dinin emri olan enfüsî ve afakî okumaları yapamazlar. Yine şeklin büyüsüne kapılmış bu inananlar dinin emri olan düşünmeyi, araştırmayı dini ibadet olarak görmezler. Geleneksel kültürü dinin önünde tutarlar. Kendi yaşantılarını dinin ayrılmaz bir parçası zannederler.

 

Geçmişteki zalimleri lanetlerler ama çağdaş zalimleri görmezden gelirler. Kendi dünyalarında kötülüklerin bir parçası oldukları halde dünyaya ahlak ve adalet nizamı getireceklerine inanırlar. Böyleleri için kendileri insanlık için seçilmiş örnek bir topluluk olduklarını söyler ve buna inanırlar. Ziya Paşa, böylesi nev-zuhur kurtarıcıları “gökte yıldız ararken yolları üzerindeki çukura düşen müneccimlere benzetir.