[Cuma Karaman] Kürt ve Zaza aydınları (5)

Kürt ve Zaza aydınlarını ve çektikleri çileleri birkaç yazıya sığdırmak mümkün olmasa da bu çabamın bir hatırlatma babından kabul edilmesini arzu ediyorum. Kürt Sorunu denildiğinde çoğunlukla Zazaları da kapsamasına rağmen, ne yazık ki, Zazalardan Kürtler kadar dahi bahsedilmez. Oysaki Zazalar geçmişi çok eski çağlara dayanan köklü bir millettir. Sümer tabletlerinde de Tevrat’ta da bu milletten “Zaza” adıyla bahsedilmektedir. Behistun yazıtlarına göre Milat’tan önce 542 yılında Pers Kralı Dara’nın (Darius) Yukarı Fırat ve Dicle Havzası’nı “Zazana” şeklinde adlandırdığı görülmektedir. Milat’tan önce 401 yılına ait tarihi kayıtlar ise Zazalar tarafından kurulan Susa şehrinden bahsetmektedir. 

Tarihi kaynaklara göre Şupani (Sophene) Zaza Krallığı’nın başkenti Palu (Şemşat) yöresinde kurulmuştur. Tarihi araştırmalar bu krallığın bugünkü Palu sınırları içerisinde Murat Nehri’nin güneyinde olduğunu göstermektedir. Sözkonusu bölge bugün hala yerel halk tarafından Arsamosata (Arsamoşat) adıyla anılmaktadır. Onikinci yüzyılda yaşamış olan Suriyeli ünlü Arap tarihçi Yakut ibn-‘Abdullah el-Rumi el-Hamavi (1179-1229) de Arsamoşat kentinin bu bölgede kurulu olduğunu yazmaktadır. Şupani Krallığı devrinde inşa edilen Şemşat Kalesi Palu’ya bağlı Haraba (Xiraba) Köyü’nde bugün hala ayaktadır. 

 Kaygusuz Abdal’ın 1340’lı yıllarda yazdığı bir şiirinde bahsettiği Zazalara, Seyit Rıza’nın da mensupları arasında yer aldığı Kureyş Aşireti’nin 1329-1330 tarihli şeceresinde de rastlamaktayız. Osmanlı salnamelerinin birçoğunda da tarihçilerin Ariyan ırkından olduğunu söyledikleri Zaza halkından bahsedilmektedir. Bugün konuşulmakta olan Zazaca, Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avesta’ya en yakın dildir. Kelime ve terkipler açısından oldukça zengin olan bu dil, Partça ve Pehlevice dilleriyle aynı özelliklere sahiptir.

Evliya Çelebi de meşhur Seyahatnamesi’nde Zaza milletinden bahse