Sosyal medyada kul hakkı ihlalleri

“Son dönemde en çok işlenen günahlar hangi türdendir?” diye sorulsa, rahatlıkla "Kul Haklarına" dair günahlardır diyebiliriz. O kadar ki, neredeyse hemen hemen herkesin ucundan kenarından bulaştığı bir günah türü, "Kul Hakkı"na girmek maalesef.

Halbuki camide cemaatte, ders ve sohbetlerde en çok üzerinde durulan konulardan biridir; kul hakkına girmek/girmemek. Bu kadar üzerinde durulan bir konu olmasına rağmen her sınıftan müşterisinin çok olması ilginç bir durum oluşturmaktadır. Her günahta menhus bir lezzet bulunduğu gibi kul hakkına tecavüz günahında da zehirli bala benzeyen; neticede insanı maddi manevi felakete sürükleyen uğursuz bir haz mevcut olduğu anlaşılıyor. İnsan, eğer, sürekli bir iç kontrol, murakabe içinde değilse, bir anlık bir dalgınlıkla, hemen bu günah eylemlerinden birinin içinde buluveriyor kendini.

Onun için öncelikle "Kul hakkı"na dair meseleleri bilmek gerekiyor. Sonra, ardından onun önemini kavramak geliyor. Sonra da sürekli bir dikkat içinde yaşayarak "Kul hakkı" olabilecek hususlardan kaçınmayı ahlak haline getirmek gerekiyor. Bu uzun konuyu bugün sadece dil ve sosyal medya açısından ele almayı düşünüyoruz.

Kul haklarının ihlali genelde iki yoldan olmaktadır. Ya dil ile ya da fiil ile. Bunların her ikisinde de, işleyen kişi açısından uğursuz bir haz ve lezzet, maruz kalan kişiler açısından da maddi manevi bir zarar söz konusudur.

Birinci olarak dil ile işlenen "Kul hakkı"na dair günahların önde gelenlerini sıralayacak olursak, en başta "Yalan" gelir. Bütün çeşitleri ile yalan. Birisi hakkında yalan söylemek (kizb), yalan anlatmak (çarpıtmak), yalan konuşmak (uydurmak-iftira). Yalan yere şahitlikte bulunmak ki yalanın katmerlisidir. Ve çok büyük bir günahtır. "...Dikkat edin, yalan söz (kavl-i zuur) ve yalancı şahitlik en büyük günahlardandır." (Buhârî, Edeb 6). Yalan yere yemin etmek (Yemin-i Gamus), suizan, gıybet, hakaret, alay etmek, küfür etmek, insanlara lanet yağdırmak, laf getirip götürmek (Nemmam), koğuculuk yapmak, kınamak, hakkı batıl batılı hak gösterme (Cedel, diyalektik), dinen yasaklanmış şeyleri anlatma, tavsiye etme, teşvik etme, sapıklık ve dalalete yönlendirici söz ve anlatımlar (Kötü çığır açma) vs. vs. sayılabilir.

Bunlara "Dilin afetleri" de denilmiştir. Yani, dilin insanın başına açtığı felaketler demektir. Hem de öyle felaketler ki insanın ebedi hayatını mahveden cinsten felaketler. İnsanın dini, manevi hayatı adına en önemli konumda bulunan organı, dildir. Mevzu ile alakalı bir hadis-i şeriflerinde Resûlullah (sav): "Âdemoğlu sabaha çıktığında bütün azaları dile yalvarır ve der ki: 'Allah’tan kork, bizim hakkımızda dikkatli ol! Çünkü biz sana bağlıyız. Eğer sen dosdoğru olursan biz de dosdoğru oluruz; eğer sen eğrilirsen biz de eğriliriz.'" (Tirmizî, Zühd, 61) buyurmaktadır. Bu hadisin muhtevasından şu neticelere ulaşmaktayız; Dil insanın en tehlikeli organıdır. İnsan günahların pek çoğunu hem de önemsemediği günahları dil ile işlemektedir. Dil doğru olursa insan ve amelleri de doğru olur. Dil yanlış yaparsa insan da her zaman yanlış yapar. Bu açıdandır ki Kur'an ve hadis-i şeriflerde "Dilin Korunması" ve bu türden günahlara girilmemesi ile alakalı ciddi uyarılar vardır. Bunlardan birincisi "İnsan ağzından bir söz çıkarmaya görsün, mutlaka yanında onu gözetleyen ve yazmaya hazır bir melek vardır." (Kâf Suresi, 50/18) ayetidir ki oldukça önemlidir. Zira arkasından kötü konuştuğumuz kişiler bizi duymasa, bilmeseler de bu fiiller kaydedilmekte ve mutlaka bir gün (ahirette) bu, kişinin işlediği bir amel olarak karşısına çıkarılacaktır. Yani bu sözler kaybolmamaktadır.

Bugün dil ile işlenen günahlar biraz da şekil değiştirmesiyle en çok "Sosyal Medya"da müşahede edilmektedir. Sosyal medyanın kendine özgü bir "dil"i var. Orada kelimeler, sözler şekillerle, işaretlerle, rumuz ve emojilerle seslendirilmektedir. Sosyal medyada bazen sesli bazen görüntülü bazen de yazılı, bir kişi veya kişiler hakkında değerlendirmeler yayınlanmakta insanlarda bu görüş ve değerlendirmelere yine sosyal medya diliyle, ya katılmakta veya reddetmektedir. Bu konu ile ilgili yapılan bir çalışmadan yani "Sosyal Medya Etiği" adlı çalışmadan esinlenerek birkaç hususu arz etmekte yarar var.

1- Tabii ki düşünmek ve düşünceyi ifade etmek insani, dini, hukuki temel bir haktır. Ancak herhangi bir kişi kendi veya başka biri üzerinden düşünce özgürlüğü hakkını ifade ederken üçüncü bir şahsın haksızlığına meydan verecek hususlardan da kaçınmak zorundadır. Kur'an bu hususla ilgili olarak inanan insanlara şöyle seslenmektedir: "Ey iman edenler! Haktan yana olup var gücünüzle ve bütün işlerinizde adaleti gerçekleştirin ve adalet numunesi şahitler olun. Bir topluluğa karşı, içinizde beslediğiniz kin ve öfke, sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adil davranın, takvaya en uygun hareket budur. Allah'a karşı gelmekten sakının. Çünkü Allah yaptığınız her şeyden haberdardır." (Maide, 8.) Evet bu ayette haktan yana olmak, bütün işleri adaletle gerçekleştirmek, hatta adalette sembol olmaktan bahsedilmektedir. Hatta nereye kadar; içinizde duyduğunuz kin ve nefret, sizi herhangi birine veya bir topluluğa adaletsiz davranmaya, haksızlığa sevk etmemeli, yani dengeli olmalısınız mesajları verilmektedir. Dolayısıyla bir insan/mümin her ne kadar ifade ve fikir özgürlüğü hakkına sahip olsa da bunu icra ederken bir başkasının hak ve hukukuna tecavüz etmekten imtina etmelidir. Bununla birlikte hakaret, nefret söylemi, açık şiddet çağrısı ve kişilik haklarını ağır biçimde ihlal eden içerikler ifade özgürlüğü ile karıştırılmamalıdır. Dolayısıyla sosyal medyada bu türden içerikleri oluşturmak, yaymak büyük bir vebaldir.

2- Hakka, doğruya taraf olmak, değişik vesilelerle ona şahitlik etmek insani, mümince bir vazifedir. Ayette bu hususla alakalı olarak "Ey iman edenler! Haktan yana olup var gücünüzle ve bütün işlerinizde adaleti gerçekleştirin. Allah için şahitlik eden insanlar olun. Bu hükmünüz ve şahitliğiniz isterse bizzat kendiniz, anneniz, babanız ve yakın akrabalarınız aleyhinde olsun. İsterse onlar zengin veya fakir bulunsun; çünkü Allah her ikisine de sizden daha yakındır. Onun için, sakın nefsinizin arzusuna uyarak adaletten ayrılmayın. Eğer dilinizi eğip bükerek gerçeği olduğu gibi söylemekten çekinir veya büsbütün şahitlikten kaçarsanız, iyi bilin ki Allah bütün yaptıklarınızdan haberdardır." (Nisa, 135) buyurulmaktadır. Yalnız bir kişi bu vazifeyi (şahitlik) ifa ederken bir şeyin hak veya haksızlık olduğunun objektif delillerle kati sabit olduğunu iyi bilmesi gerekir ki, yalan yere şahitlikte bulunmuş olmasın. Yoksa kulaktan duyma, araştırılmamış, en azından şüpheli bir söze, habere inanma ve sosyal medya diliyle buna destek vererek kötü bir duruma düşme/alet olma durumu söz konusu olacaktır. Bu da dini manada "Zan, yani bir delile dayanmayan, ispatlanamayan düşünce" manasına gelir ki bu da dinen günah olarak addedilen bir davranıştır. Ayette "Onların çoğu sadece zanna uyarlar. Halbuki zan asla gerçeğin yerini tutamaz. Allah onların bütün yaptıklarını hakkıyla bilir." (Yunus, 36.) buyurularak müminlere objektif delillerle dayanmayan zanla hareket etmelerinin doğru olmadığını hatırlatmaktadır. Dolayısıyla sosyal medyada yayınlanan, kişi veya kurumların itibarını zedeleyen ses, görüntü, yazı ve sözlerin ince, adil, objektif bir süzgeçten geçirilmeden sahiplenilmemesi, sosyal medya diliyle onaylanmaması, onaylama manasına gelecek uygulamalardan da sakınılması dini ve hukuki açılardan büyük bir tehlike oluşturacağı unutulmamalıdır.

3- "Başkasına ait sosyal medya içeriklerini beğenmek, retweet etmek, repost yapmak veya farklı platformlarda yeniden paylaşmak, o içeriklerin daha geniş kitlelere ulaşmasına doğrudan katkıda bulunduğu bilinen bir gerçektir. Bundan dolayıdır ki sosyal medya eylemleri kişi için ayrı bir sorumluluk alanı oluşturmaktadır. Kişinin kendi profilinde 'Beğendiğim veya yeniden paylaştığım içerikler benim görüşümü yansıtmaz.' şeklinde bir açıklama bulundurması, hukuken ve etik açıdan sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Zira yanlış, yanıltıcı veya iftira niteliği taşıyan bilgilerin dolaşımını artırmak, onların etkisini de büyütmektedir. Bu sebeple sosyal medya kullanıcılarının, başkasına ait bir içeriği beğenmeden veya yeniden yayınlamadan önce asgari düzeyde doğrulama yapmaları; içeriğin gerçek dışı, yanıltıcı veya ağır hak ihlali içerip içermediğinden makul surette emin olmalıdırlar. Aksi takdirde manevi açıdan da büyük günahlara girme ihtimali ile karşı karşıya kalırlar." Efendimiz (as) "Kişiye yalan olarak, her duyduğunu söylemesi yeter." (Müslim, Mukaddime, 5; Ebû Dâvûd, Edeb, 80) buyurarak işin vehametine işaret etmektedir.

4- İnsan bir sosyal medya eylemiyle, farkında olmadan bir başkasının mağduriyetine, şahsi, ailevi, mesleki haysiyet ve şerefine, hukuki, dini hayatına zarar verebilir, leke sürebilir. Herhalde bir araştırmacı "Sosyal Medya Mağdurları" adı altında bir araştırma yapsa ne kadar basit şeylerin ne kadar büyük mağduriyetlere sebebiyet verdiği görülecektir. Acaba sosyal medyada bizler retweet, repost yapmak suretiyle kaç kişinin hukukuna girdik, hiç düşündük mü? Aslında bu, herkesin empati yapması gereken bir husustur. Kişi kendisi için istediğini bir başkası için de istemeli; kendisi için istemediğini de istememelidir. Bir hadiste ifade edildiği gibi: "Sizden biriniz kendisi için istediğini mümin kardeşi için de istemedikçe gerçek manada iman etmiş olmaz." (Buhari, İman, 7.) Görüldüğü gibi sosyal medya hem hayra hem de şerre hizmet etme yönü ile iki tarafı da keskin bir bıçak gibi karşımızda durmaktadır. Bu aracı, insana ve insanlığa yararlı olma istikametinde kullanmak, bununla da Allah rızasını kazanmak söz konusu olabildiği gibi insanın, insanlığın zararına kullanarak yoldan çıkmak, yoldan çıkarmak da pekala mümkündür. Çoğu zaman, dinlenmek, stres atmak, vakit geçirmek, zevk, eğlence maksatlı içine daldığımız sosyal medyayı dini, manevi hayatımız adına bizi yutan bir bela ve musibete dönüştürmemeli, dikkatli olmalı ve temkinli yaşamalıdır. Allah her türlü günahtan bilhassa kul hakkına girmekten bizleri muhafaza buyursun.