Sandıktan çıkmak kadar sandıktan çıkamamayı kabullenmek de demokrasi meselesidir

Türkmen Terzi
Yayınlanma Pazar, 15 Kasım 2026

ANC'nin apartheid karşıtı mücadeleden iktidara uzanan tarihi ile AKP'nin Türkiye'deki iktidar pratiği, demokratik kültürün iki farklı yönünü ortaya koyuyor.
Güney Afrika'da demokrasi üzerine konuşurken yalnızca bugünkü siyasi tabloya bakmak yeterli değil. Bu ülkenin demokrasi tecrübesi, aynı zamanda dünyaya verilmiş önemli bir siyasi ders niteliğinde.
1912'de kurulan African National Congress (ANC), yaklaşık 82 yıl boyunca beyaz azınlık yönetimine ve apartheid rejimine karşı mücadele etti. Bu mücadele sadece siyasi bir iktidar mücadelesi değildi. Irk ayrımcılığına, siyahların temel haklardan mahrum bırakılmasına ve sistematik baskıya karşı yürütülen tarihî bir özgürlük mücadelesiydi.
Bu mücadelenin etkisi Güney Afrika sınırlarını da aştı. ANC'nin apartheid rejimine karşı yürüttüğü direniş, ABD'deki siyahların sivil haklar ve eşitlik mücadelesiyle güçlü bir dayanışma ilişkisi geliştirdi. Güney Afrika'nın özgürlük mücadelesi, Amerikan siyah hareketinin uluslararası dayanışma ve kendi kaderini tayin etme anlayışını besleyen önemli örneklerden biri oldu. Nelson Mandela ve ANC, onlarca yıl boyunca ırkçı bir rejimin demokratik yollarla aşılabileceğinin sembolleri arasında yer aldı. Bugün ise tarihî bir ironiyle, bir zamanlar başka toplumlara özgürlük ve demokrasi mücadelesinde ilham veren bu hareket, kendi ülkesinde seçmenin değişim iradesini kabul etmek zorunda. ANC'nin 2024'te parlamentodaki çoğunluğunu kaybetmesi ve 2026 seçimlerinde yaşadığı daha büyük oy kaybı, tarihî özgürlük mücadelesinin hiçbir siyasi partiye sonsuza kadar iktidarda kalma hakkı vermediğini gösteriyor.
Nelson Mandela'nın 27 yılını hapiste geçirdiği bu mücadele, 1994 yılında ülkenin ilk demokratik seçimleriyle yeni bir aşamaya ulaştı. Mandela, seçimle iktidara geldi. Üstelik apartheid rejiminin son devlet başkanı F.W. de Klerk, aynı hükümette onun yardımcısı olarak görev yaptı. Bir zamanlar kendisini hapse atan sistemin son lideriyle aynı yönetimde bulunmak, Güney Afrika'nın intikam yerine uzlaşmayı tercih ettiğinin sembollerinden biriydi.
Mandela, iktidara geldikten sonra koltuğa tutunmadı. Bir dönem görev yaptı ve 1999'da başkanlığı bıraktı. Kendi partisinin iktidarını sürdürmesi mümkünken demokratik devir teslimi tercih etti. Bu davranış, yalnızca kişisel bir erdem değil, kurumsallaşması gereken demokratik bir anlayıştı.
Bugün ANC'nin yaşadığı siyasi gerileme de bu açıdan dikkat çekici. 2024 genel seçimlerinde ilk kez parlamentoda çoğunluğu kaybeden parti, 4 Kasım 2026 yerel seçimlerinde oyların yaklaşık yüzde 30,76'sını aldı. 2021'deki yüzde 45,59'luk oranla karşılaştırıldığında kayıp oldukça büyük. Buna rağmen ANC, ülkenin en fazla oy alan partisi olmayı sürdürdü.
Partinin Genel Sekreteri Fikile Mbalula, seçim sonuçlarının kendilerine halkın verdiği mesaj olduğunu belirterek sonuç karşısında alçakgönüllü davranacaklarını, seçmenin sesine kulak vereceklerini söyledi. Partinin kendi içindeki değerlendirme ve özeleştiri sürecini başlatması da bu yaklaşımın bir parçası.
ANC Genel Sekreteri Fikile Mbalula ile seçim sonuçlarının resmi olarak açıklandığı akşam yaptığım röportajda, kendisine özellikle bu tarihî sorumluluğu hatırlattım. Bir asırdan fazla geçmişe sahip, apartheid rejimine karşı mücadele ederek ülkeyi özgürlüğüne kavuşturan ve bugün hâlâ Güney Afrika'nın en büyük siyasi partisi olan ANC'nin oy kaybetmesini nasıl değerlendirdiğini sordum. Dünyanın farklı ülkelerinde iktidardaki partilerin seçim sonuçlarını kabul etmekte zorlandığını belirterek, ANC'nin gerçekten seçim sonuçlarını kabul edip etmediğini öğrenmek istedim.
Mbalula'nın cevabı oldukça açıktı:
"Hayır, sonuçları kabul ediyoruz."
Ancak ANC Genel Sekreteri, bazı bölgelerde oy sayımına ilişkin itirazları ve yeniden sayım taleplerini de gündeme getirdi. Bağımsız Seçim Komisyonu'nun (IEC) yeniden sayım konusunda kendilerine taahhütte bulunduğunu, özellikle Tshwane ve Ekurhuleni'de yapılan sayımlarda ActionSA'ya karşı bazı oyları geri kazandıklarını söyledi. Bazı oylarının sayım sürecinde kaybolduğunu veya çalındığını düşündüklerini belirten Mbalula, buna rağmen bu durumun seçimlerin özgür ve adil olmadığı anlamına gelmediğinin altını çizdi.
Mbalula'nın sözleriyle, "Bu, seçimlerin özgür ve adil olmadığı anlamına gelmiyor. Genel olarak bu seçim ezici biçimde özgür ve adildi. ANC seçim sonuçlarını ve ortaya çıkan tabloyu kabul etti."
Bu açıklamada dikkat çekici olan, bir yandan sayım sürecindeki itirazların dile getirilmesi, diğer yandan seçimlerin genel meşruiyetinin ve seçmen iradesinin kabul edilmesiydi. Mbalula, yeniden sayım sonucunda bazı oyların geri kazanılabileceğini savunurken seçimlerin bütününü gayrimeşru ilan etme yoluna gitmedi.
Görüşmede Mbalula'ya yönelttiğim bir başka önemli soru ise ANC'nin uzun yıllar iktidarda kalmasının ardından yaşadığı oy kaybını nasıl hazmedeceği ve bundan nasıl çıkacağıydı.
Mbalula, uzun süre iktidarda kalan bir partinin kaçınılmaz olarak kendi geçmişi üzerinden değerlendirileceğini söyledi. "Uzun zamandır iktidardaysanız insanlar sizi yaptıklarınızla yargılar. Her şeyden sizi sorumlu tutarlar. Bir noktadan sonra seçmende bir bıkkınlık da oluşur" diyerek ANC'nin karşı karşıya olduğu sorunu kabul etti.
ANC'nin Güney Afrika halkı için önemli işler yaptığını hatırlatan Mbalula, buna rağmen seçmenle parti arasındaki mesafenin giderek açıldığını ifade etti. Ona göre bu mesafe büyürken parti eski yöntemleriyle yoluna devam edemezdi. Aksi takdirde siyasi olarak yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalabilirdi.
Mbalula, ANC'nin yaklaşık yüzde 30'a gerilemesini de sıradan bir seçim yenilgisi olarak değerlendirmedi. Bunu "felaket boyutunda" bir sonuç olarak nitelendirdi. Ancak partinin henüz siyasi olarak ortadan kalkmadığını, öncelikle kendi içindeki sorunları çözmesi gerektiğini söyledi.
Mbalula'nın şu sözleri, ANC'nin yaşadığı siyasi krizin boyutunu anlamak bakımından özellikle önemliydi:
"İnsanların karşısına yüzde 30'a düşmüş bir parti olarak çıkıyorsunuz. Biz bunu felaket olarak tanımlıyoruz. Ancak henüz bitmiş değiliz. Buna rağmen siyasi olarak yok olma tehlikesiyle karşı karşıyasınız. Yenilgi gözünüzün içine bakıyor. Dolayısıyla hiçbir şey olmamış gibi devam edemezsiniz."
Mbalula, partinin yalnızca seçim sonuçlarını analiz etmekle yetinmeyeceğini, kendisini yeniden yapılandırması gerektiğini de vurguladı. ANC'nin 128 belediyede hâlâ güçlü olduğunu, ancak çok sayıda belediyede hiçbir partinin tek başına çoğunluğu sağlayamadığı bir tabloyla karşı karşıya bulunduğunu belirtti. Bu belediyelerde hangi siyasi partilerle iş birliği yapılacağına karar verirken önceliğin ANC'nin ve kendisine oy veren seçmenlerin çıkarları olması gerektiğini söyledi.
Bu açıklamalar, ANC'nin seçim kaybını nasıl hazmetmeye çalıştığını gösteriyor. Mbalula yenilgiyi inkâr etmiyor, partinin yıprandığını kabul ediyor ve siyasi geleceğinin eski yöntemlerle güvence altına alınamayacağını açıkça dile getiriyor.
Burada asıl önemli olan, ANC'nin yüzde 30'a gerilemesi değil, bu gerilemeyi siyasi sistemin meşru bir sonucu olarak kabul etmesidir.
ANC'nin bugün bir zamanlar kendisine karşı mücadele etmiş beyaz siyasi çevrelerin temsilcisi olarak görülen Democratic Alliance (DA) ile aynı ulusal hükümette bulunması da ayrıca dikkate değer. 2024 seçimlerinden sonra kurulan Government of National Unity (GNU), ANC ile DA'nın yanı sıra farklı siyasi geleneklerden dokuz partiyi bir araya getirdi. Bu, ANC'nin tek başına iktidar olma imkânını kaybettiğinde siyasi rakipleriyle müzakere edebildiğini gösteriyor.
Üstelik 2026 yerel seçimlerinden sonra ANC, geçmişte sert siyasi mücadeleler yaşadığı EFF ve eski başkan Jacob Zuma’nın ANC’yi bölerek kurduğu MKP gibi partilerle de belediye yönetimleri için görüşmek durumunda. İlk defa ANC’den ayrı seçime gire SACP ile ilişkileri de yeni bir siyasi zeminde şekilleniyor. Dün birbirlerini ağır biçimde eleştiren partiler, bugün seçmenin ortaya koyduğu tablo karşısında aynı masaya oturabiliyor. Çünkü demokrasi, rakibinizle konuşmayı reddetmek değil, farklılıklarınıza rağmen ortak yönetim zemini arayabilmektir.
Peki Türkiye'de aynı demokratik olgunluğu görebiliyor muyuz?
Bu noktada AKP ile ANC arasındaki karşılaştırma oldukça çarpıcı.
Recep Tayyip Erdoğan'ın liderliğindeki AKP, 2002 yılında iktidara geldiğinde Türkiye'de demokratikleşme, Avrupa Birliği üyeliği, hukuk devleti ve askerî vesayetin sona erdirilmesi gibi vaatlerle geniş bir toplumsal destek kazandı. İlk yıllarda gerçekleştirilen reformlar, Türkiye'nin demokratik standartlarının yükseltilmesi bakımından önemli bir fırsat oluşturdu. Ancak yıllar içerisinde iktidarın muhalefetle ve siyasi rekabetle kurduğu ilişki giderek değişti.
Bunun en önemli dönüm noktalarından biri 7 Haziran 2015 seçimleriydi. HDP, yüzde 13,12 oy alarak yüzde 10 seçim barajını aştı ve 80 milletvekili çıkardı. AKP ise 2002'den beri ilk kez tek başına hükümet kurabilecek çoğunluğu kaybetti. Erdoğan'ın istediği başkanlık sisteminin önündeki en önemli siyasi engellerden biri de böylece ortaya çıktı.
Seçim sonuçlarının ardından koalisyon görüşmeleri sonuç vermedi. 1 Kasım 2015'te yeniden seçime gidildi. Bu iki seçim arasındaki dönemde Türkiye ciddi bir şiddet ve güvenlik krizine sürüklendi. Temmuz 2015'te Suruç saldırısı ve Ceylanpınar'da iki polisin öldürülmesiyle başlayan süreçte PKK ile çatışmalar yeniden şiddetlendi. Şehirlerde hendek çatışmaları yaşandı, çok sayıda insan hayatını kaybetti. Kasım seçimlerinde AKP yeniden tek başına iktidar çoğunluğunu elde etti.
Burada tarihsel bir ayrıntıyı da unutmamak gerekiyor: HDP eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ, 2015 seçimlerinin hemen ardından değil, 4 Kasım 2016'da tutuklandı. Aralarında Demirtaş'ın da bulunduğu Kürt siyasetçilerinin tutukluluğu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına rağmen devam etti. Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi de 7 Haziran seçimleri sonrasındaki siyasi gelişmeleri ve yeniden seçim sürecini yakından takip etmişti.
Türkiye'de demokratik gerilemenin bir başka önemli göstergesi ise yerel yönetimler üzerinden yaşandı.
31 Mart 2024 yerel seçimlerinde CHP, ülke genelinde AKP'yi geride bırakarak 1977’den beri ilk defa birinci parti oldu. İstanbul ve Ankara başta olmak üzere büyükşehirlerde muhalefet belediyeleri önemli başarı elde etti. Seçmen, iktidarın politikalarına karşı demokratik yollarla alternatif bir tercih ortaya koydu.
Ancak seçimlerden sonraki gelişmeler, yerel demokrasinin geleceği konusunda ciddi soru işaretleri doğurdu.
Esenyurt Belediye Başkanı Ahmet Özer'in Ekim 2024'te tutuklanması ve yerine kayyum atanmasıyla başlayan süreç, Mart 2025'te İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu'nun tutuklanmasıyla daha da büyüdü. Ardından CHP'li belediye başkanlarına yönelik farklı soruşturmalar, gözaltılar ve tutuklamalar geldi. Bazı belediyelere kayyum atandı, bazı belediyelerde ise başkanların görevden uzaklaştırılması sonrasında belediye meclisindeki siyasi dengeler değişti.
Elbette Türkiye'deki bütün soruşturmaların hukuki içeriğini tek bir siyasi gerekçeye indirgemek doğru olmaz. Yolsuzluk iddiaları varsa bunların bağımsız mahkemelerde, şeffaf ve adil biçimde soruşturulması gerekir. Ancak asıl mesele, yargı süreçlerinin siyasi rekabeti ortadan kaldırmak için kullanıldığı yönündeki güçlü endişelerdir. İnsan Hakları İzleme Örgütü de seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınarak yerlerine hükümet tarafından atama yapılmasını seçmen iradesine ciddi bir müdahale olarak değerlendirdi.
Demokrasinin temel kuralı basittir: Bir belediye başkanı seçimi kazandığında meşrudur; iktidarın siyasi rakibi olduğunda değil, bağımsız ve adil bir yargılama sonucunda suçluluğu kanıtlandığında görevini kaybedebilir. Sandıkta kazanamadığınız bir belediyeyi siyasi baskı, kayyum veya parti değiştirmeye zorlayan yöntemlerle kontrol altına almak, seçmenin kararını dolaylı biçimde geçersiz kılmak anlamına gelir.
Türkiye ile Güney Afrika arasındaki fark tam da burada belirginleşiyor.
ANC, 82 yıllık özgürlük mücadelesinin ardından elde ettiği iktidarı tarihî bir kazanım olarak gördü. Ancak bu kazanımın kendisine sonsuza kadar iktidarda kalma hakkı vermediğini de kabul etmek zorunda kaldı. Önce çoğunluğunu, ardından milyonlarca seçmenin desteğini kaybetti. Buna rağmen siyasi rakipleriyle müzakere masasına oturdu. Üstelik bir zamanlar ırkçı apartheid rejiminin siyasi temsilcisi olarak görülen DA ile ortak hükümet kurabildi.
AKP ise yirmi yılı aşkın iktidarının ardından siyasi rekabeti giderek daha fazla bir varlık-yokluk mücadelesi olarak görmeye başladı. Muhalefetin seçim başarısı, demokratik sistemin doğal bir sonucu olarak karşılanmak yerine siyasi ve hukuki baskı tartışmalarının merkezine yerleşti.
Bu karşılaştırma yapılırken ANC'nin kusursuz bir demokrasi örneği olduğu da söylenemez. Yolsuzluk skandalları, kamu yönetimindeki başarısızlıklar ve parti içi mücadeleler Güney Afrika demokrasisinin önemli sorunları arasında. Ancak bir partinin demokratik olgunluğu, yalnızca iktidardayken yaptıklarıyla değil, iktidarını kaybettiğinde gösterdiği tavırla da ölçülür.
Mandela'nın bir dönem sonra başkanlığı bırakması, ANC'nin bugün yüzde 30'lara gerilemesine rağmen seçim sonuçlarını kabul etmesi ve rakipleriyle koalisyon görüşmeleri yürütmesi, bu açıdan önemli örneklerdir.
Türkiye'de ise asıl ihtiyaç duyulan şey, iktidarın değişmesini bir tehdit değil, demokrasinin doğal bir ihtimali olarak görebilmektir.
Çünkü demokrasi, bir partinin seçimleri sürekli kazanması değildir. Demokrasi, bir partinin kaybettiğinde de sistemi, rakibini ve seçmenin iradesini tanımasıdır.
İktidar geçicidir, demokrasi kalıcı olmalıdır.
YAZARIN SON YAZILARI

Borsada 'yabancı yatırımcı' görünümü; 9 yılda 21 m...

COP31’de fosil yakıt krizi: Kurum’un konuşması pro...

AKP’nin transfer bilançosu: 6 milyon 235 bin oy

Emekli aylığı 2002'de asgari ücretin yüzde 39 üzer...

Yargıtay'dan kiracıların moralini bozacak karar: 5...


