Kuvvetli sütunu yerleştirmeden zayıfını sallama

Hutbe-i Şâmiye’nin Arapça olan Teşhîsü’l-İllet’in Zeylinde Üstad Bediüzzaman Hazretleri mükemmelleri ortaya koymadan zayıfları yok etmenin zararlarından bahsediyor ve diyor ki: “Bir zaman işittim ki, bir kişi, evinin damı altındaki direkte bir gevşeklik ve zafiyet görür. Onun yerine kuvvetli bir direk koymadan evvel o zayıf direği sallamaya başlar… Haliyle evin damı başına yıkılır.

Hem gördüm ki; birisi Hz. İmam-ı Ömer’in celâdet ve büyüklüğüne delil getirmek yolunda, boyunun bir minare azamet ve cesametinde olduğunu söyledi. Başka birisi de Hz. Ömer’in büyüklük ve celâleti, onun ruhunun azametinden kinayedir diyerek hakikatı ikame edince, evvelki adamın delilini yıkıp çürüttü.  Ama bu sefer o adam, Hz. Ömer sıradan birisi imiş gibi ‘O halde Hz. Ömer de bizim gibi birisi imiş!’ dedi. Çok iyi düşünmek lâzım.

“Müşâhede ettim ki: Birisi, dinde salabetli, bir adamın salâbetine hücum ediyordu. Lâkin dinî salâbetin kıymet ve ehemmiyeti olan takva,  Hak’da sebat, ahlâkda metaneti delil olarak yerine koymadan önce… İşte bu saldırgan adam, kendisini dinleyen fakirin dînî salâbet anlayışını böylece ifsâd etmiş oluyordu. Sanki suç, dînî salâbette imiş gibi…” 

“Evet kim ki, evinin tavanı altındaki zayıf direği çekmek istiyorsa, evvelen onun yerine kuvvetli bir direkle onu muhafaza altına aldıktan sonra kaldırsın. Yoksa bilmeden evi harap etmiş olacaktır.”

“Hem isbat hususunda ileri sürülmüş olan zayıf veya yanlış delili çürütmek isteyen kimse, sahih ve sağlam bir delil ile hak olan neticeyi tespit ettikten sonra çürütsün. Yoksa fasid delilin çürüklüğünü gösteriyorum derken, hak ve hakikatı da çürütmüş gibi olur, zihinleri ifsat eder; bulantı ve şüphe içinde bırakır.”

“Hem bazılarının taassub olan yanlış davranışları