Dalton Trumbo ile benzerlikler

Dalton Trumbo, 1905 Colorado doğumlu. Babasını genç yaşta kaybetti, Los Angeles'ta fırında çalıştı, gazetecilik ve romancılık yaptı. Johnny Got His Gun (1939) savaş karşıtı edebiyatın başyapıtlarından biri oldu. 1940'larda Hollywood'un en yüksek ücretli senaristleri arasına girdi.

Trumbo, Büyük Buhran kuşağındandı; işçi hakları, antifaşizm ve ırk eşitliği onu 1943'te ABD Komünist Partisi'ne (CPUSA) taşıdı. Üyeliğini hiçbir zaman gizlemedi.

Ekim 1947'de HUAC (Kongre'nin Amerikan Karşıtı Faaliyetleri Soruşturma Komitesi) önüne çıkarılan "Hollywood Onlusu"ndan biri oldu. "Komünist misiniz?" sorusunu, sorunun kendisinin Anayasa'ya aykırı olduğu gerekçesiyle yanıtlamayı reddetti. Kongre'yi tahkirden 1950'de 11 ay hapis yattı. 1947-1960 arasında kara listedeydi: stüdyolar kapıyı kapattı; o takma adlarla ve paravan isimlerle senaryolar yazdı. "Roman Holiday" (1953) ve "The Brave One" (1956) Oscar'larını başkalarının adıyla aldı; itibar iadeleri ancak 1975'te ve öldükten sonra 1993'te geldi. Kara listedeyken borç içinde, aile çiftliğinde, günde 18 saat daktilo başında yaşamıştı.

Kırılma ve sonrasına gelince, 1960'ta Kirk Douglas Spartacus'ta, Otto Preminger Exodus'ta adını açıkça yazdırdı; kara liste çöktü. Johnny Got His Gun'u 1971'de kendisi filme çekti (Cannes ödülü), Papillon'u yazdı, 1976'da öldü. 1970'teki meşhur konuşmasındaki cümle mirasının özeti: "O dönemde kahraman yoktu, yalnızca kurbanlar vardı." Muhbirleri de, susanları da, kendini de aynı cümleye koydu.

15 Temmuz'u hazırlayan İslam düşmanları ve iltisakçılar gibi, McCarthy, 9 Şubat 1950'deki Wheeling konuşmasıyla, Dışişleri Bakanlığı'nda komünistler olduğunu iddia eder ve "McCarthyizm" doğar. Trumbo 1950'de hapse girerken McCarthy yükseliştedir; kara liste 1960'a kadar sürerken McCarthy 1954'te Senato tarafından kınanır, 1957'de ölür. Yani Trumbo'nun cezasını HUAC verdi, ama kara listenin 13 yıl sürmesini sağlayan iklim büyük ölçüde McCarthy döneminin eseridir. Film hikâyeyi daha çok HUAC ve Hedda Hopper üzerinden anlatır; McCarthy, arka planda esen fırtınadır. Türkiye paraleli: 2013-2016'daki "paralel yapı" söylemi ve kurumsal tasfiyeler birinci dalgaya, 15 Temmuz sonrasındaki kitlesel ihraç ve tutuklama iklimi ise McCarthy dalgasına benzer. İkinci dalga, birincinin açtığı kapıdan geçip çok daha büyük bir kıyıma dönüşür; hedef artık yalnızca "öncüler" değil, onlarla en ufak teması olan herkestir.

Fikirleri: insan hakları eksenli komünizm

Trumbo'nun komünizmini doğru anlamak için üç katmanı ayırmak gerekir:

Kökeni insaniydi, doktriner değildi. Buhran'da yoksulluk görmüş birinin komünizmi "açlığa ve savaşa karşı insanlık durumu" olarak okumasıydı. Irk eşitliğini, sendikalaşmayı, savaş karşıtlığını savundu.

HUAC'taki savunması ideolojik değil, anayasaldı. "Komünizm doğrudur" demedi; "devlet inancı cezalandıramaz" dedi. Mesele, komünistlerin bile Haklar Bildirgesi'nin koruması altında olduğuydu. The Time of the Toad broşürü bu savunmanın metnidir.

Sanatındaki metafor özgürlüktü. Spartacus'taki "Ben Spartacus'um" sahnesi, ezilenlerin birbirlerinin yerine geçerek haksızlık yapan bir iktidara karşı durmasıdır; pratikte ifade özgürlüğü ve dayanışmanın sinemadaki karşılığıdır.

Filmdeki bazı sahneler; kızıyla ve diğerleriyle:

Sandviç sahnesi (kızı Nikola ile). Filmin en bilinen sahnesi. Güneşli bir bahçede midilliyi gezdirirken küçük kızı sorar: "Baba, sen komünist misin?" Trumbo vaaz vermez; soruyla karşılık verir: Okulda öğle yemeği olmayan bir arkadaşın olsa ne yapardın? Kız "paylaşırım" der. Trumbo gülümser: "O zaman sen de komünistsin." Bu sahne filmin bütün tezini üç cümleye sığdırır: Trumbo'nun komünizmi doktrin değil, paylaşma içgüdüsüdür. Eleştirenler bu sahneyi "masumlaştırma" diye eleştirir; ama sahnenin işlevi açıktır: zulmün hedefindeki fikrin aslında ne kadar insani olduğunu göstermek.

Meşhur artist John Wayne ile yüzleşme. Vatanseverlik bekçiliğine soyunan John Wayne, Trumbo'nun ülkeye bağlılığını sorgular. Trumbo'nun karşılığı serttir: Wayne'in İkinci Dünya Savaşı'nı bir film setinde, makyajla, kurusıkı atarak geçirdiğini hatırlatır. Sahne, "vatanseverlik" testinin ikiyüzlülüğünü anlatır: asıl cesaret cephede değil, fikirlerinden dönmemektedir.

Kara listedeki yazarlarla dayanışma. Film Trumbo'nun evini bir senaryo atölyesine çevirdiğini gösterir: telefonlara kızları bakar, ailece daktilo başında çalışılır. Tarihsel gerçek de budur: Trumbo, kendisi gibi kara listedeki yazarlara iş pasladı, ücretleri bölüştü. Eşitlik onun için slogan değil, mutfaktaki pratikti; lokmasını bölüşmek, sandviç sahnesindeki cümlenin hayata geçmiş haliydi.

"Ben Spartacus'um" ve Kirk Douglas. Trumbo Douglas'ı adını jeneriğe açıkça yazmaya ikna eder. Bu bireysel bir itibar meselesi değil, kolektif bir kırılmadır: bir kişi adını koyunca kara liste çöker. Filmdeki *Spartacus* repliğiyle gerçek hayattaki kara listenin kırılması aynı cümlede buluşur.

Jenerik sonrası gerçek görüntü. Film kapanış jeneriğinde gerçek Trumbo'nun bir haber kaydıyla biter: kara listenin kızına ödettiği bedeli anlatır. Kurmaca ile gerçek burada buluşur; zulmün faturası her zaman aileye de kesilir. Bu, Hizmet karşılaştırmasında da en can alıcı paraleldir: bedeli ödeyen yalnızca hedefteki kişi değil, çocuklarıdır.

Hizmet Hareketi: son 15 yılın anatomisi

"İttifak" meselesine açıklık. Şunu net koyalım: Hizmet Hareketi ile AKP arasında hiçbir zaman ittifak olmadı. Ne imzalanmış bir anlaşma, ne ilan edilmiş bir ortaklık, ne de fiili bir ortaklık — hiçbiri yaşanmadı. Hareketin 2000'li yıllardaki tavrı her dönemde aynı ilkeydi: sivil özgürlükleri genişleten reformlara, kimin getirdiğine bakılmaksızın destek. 2002 sonrası demokratikleşme paketleri, AB uyum süreci ve 2010 referandumundaki reform maddeleri bu ilkenin uygulamasıydı; aynı destek daha önceki dönemlerde başka iktidarların reformlarına da verilmişti. İki tarafın dönem dönem aynı reformların arkasında durması bir ittifak değildi. "İttifak" ve "ortaklık" sözcükleri, o yılları geriye dönük okuyan eleştirmenlerin etiketi; ne hareketin ne de AKP'nin böyle bir ortaklığı kabul eden hiçbir beyanı yoktur. 2012'de dershane tartışmasıyla su yüzüne çıkan gerilim de zaten bir ittifakın bitişi değildi. Bu analizde "ittifak" kelimesi geçtiği yerlerde yalnızca bu eleştirmen etiketine atıfla kullanılıyor; olgusal bir ortaklık iddiası olarak değil.

1966'larda İzmir'de başlayan vaaz halkası; 1980-90'larda okullar, 1987'de Zaman, 1993'te Samanyolu, 1996'da Bank Asya.

2012-2013: gerilimin açığa çıkması: Şubat 2012 MİT krizi, dershanelerin kapatılması kararı, 17-25 Aralık 2013 yolsuzluk soruşturmaları sonrası "paralel yapı" söylemi.

2014-2016: kurumsal imha: Polis ve yargıda tasfiyeler, 2015'te Bank Asya'ya el koyma, Koza-İpek ve Kaynak gruplarına kayyum, 4 Mart 2016'da Zaman'a kayyum. Önce hareketin ekonomik ve medya damarları kesildi; tıpkı HUAC'ın önce Hollywood'un stüdyo sistemini hedef alması gibi.

15 Temmuz 2016 ve sonrası: Uydurma darbe girişiminde 250'den fazla kişi öldü. İktidar hareketi sorumlu tuttu; hareket reddetti. OHAL ve KHK'lar dönemi: 130 bini aşkın kamu görevlisi ihracı, on binlerce tutuklama, 150'ye yakın medya kuruluşunun kapatılması, 15 vakıf üniversitesinin kapatılması, on binlerce pasaport iptali, meslekten menler. "KHK'lı" olmak bir sivil ölüm statüsüne dönüştü: iş bulamama, damgalanma, ailelerin dağılması.

2017-2026: yargı ve diaspora: Kitlesel davalar, ByLock içtihadı, etkin pişmanlık/itirafçılık mekanizması. AİHM'in 26 Eylül 2023'teki Yalçınkaya kararı, ByLock gibi "iltisak" delilleriyle mahkûmiyeti sözleşmeye aykırı buldu ve sistemik problem tespit etti; uygulama problemi sürüyor. M. Fethullah Gülen Hocaefendi 20 Ekim 2024'te ruhunun ufkuna yürüdü. 2024-2026'da operasyonlar düşük yoğunlukla sürüyor, yurt dışında diaspora okulları ve toplulukları ayakta.

Bazı Karşılaştırmalar


Hukuk tekniği: HUAC "Şu an ya da geçmişte üye misiniz?" diye sordu; Türkiye'de ByLock kaydı, Bank Asya hesabı, çocuğu okula gönderme "iltisak" sayıldı. İkisinde de yargılanan somut eylem değil, ilişki ağı.

Ekonomik yıkım: Trumbo takma adla yazarak hayatta kaldı ama servetini kaybetti. Türkiye'de kayyumlar ve el koymalar hareketin tüm ekonomik altyapısını tasfiye etti. İlki bireysel yoksullaşma, ikincisi kurumsal imha.

Medya önce vurulur: HUAC Hollywood'u seçti çünkü hikâye anlatma gücü tehlikeliydi. Zaman'ın ve Samanyolu'nun kapatılması aynı mantık: önce anlatmaları kontrol eden kurumlar susturulur.

Muhbirlik ekonomisi: HUAC'ın isim veren "dost tanıkları" (kariyerini kurtarmak için arkadaşını satanlar) ile etkin pişmanlık mekanizması aynı insanlık testidir. Trumbo'nun "yalnızca kurbanlar vardı" cümlesi iki döneme de uyar: muhbir de sistemin kurbanıdır, ama bu onu aklamaya yetmez.

Sürgün: Trumbo ülke içinde kaldı ama meslekten sürgündü; yazdıklarını başkasının adıyla yayımlamak, kimliğini gizleyerek var olmak zorunda kaldı. Türkiye'de ise yüz binlerce insan fiilen yurt dışına sürgün edildi; içeride kalanlar "KHK'lı" kimliğiyle baskı altında yaşıyor.

İtibar iadesi: ABD'de sistem 1960'ta kırıldı, Oscarlar iade edildi, 2015'te filmi çekildi. Türkiye'de AİHM kararları arşivde duruyor ama iade-i itibar gerçekleşmedi. Tarihi ironi: Trumbo'nun ülkesi hatasını düzeltti; bu hikâye henüz düzeltme faslına gelmedi.