Osman Kavala davası: AİHM Türkiye'yi beş maddeden mahkûm etti; tahliye istedi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Büyük Dairesi, Osman Kavala'nın ikinci başvurusunda kararını salı günü Strazburg'da açıkladı. Mahkeme, Türkiye'yi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin beş ayrı maddesini ihlal etmekten mahkûm etti.

Kararlar 15'e karşı 2 oyla alındı. Muhalif kalan yargıçlar Faris Vehabović ile Türkiye'den seçilen Saadet Yüksel oldu.

Mahkeme, ifade özgürlüğü (10. madde), toplanma ve örgütlenme özgürlüğü (11. madde), adil yargılanma hakkı (6. maddenin 1. fıkrası), özgürlük ve güvenlik hakkı (5. maddenin 1. fıkrası) ile hakların sınırlandırılmasına ilişkin 18. maddenin ihlal edildiğine hükmetti. Ayrıca koşullu salıverilme imkânı tanımayan ağırlaştırılmış müebbet cezasının, denetim mekanizması bulunmaması nedeniyle işkence ve kötü muamele yasağını düzenleyen 3. maddeyi ihlal ettiğini tespit etti.

Kararın merkezinde, Kavala'nın 25 Nisan 2022'de verilen ve kesinleşen mahkûmiyetine ilişkin tespit yer alıyor.

Mahkeme, bu mahkûmiyetin "bariz bir adalet reddi" (flagrant denial of justice) oluşturan bir yargılamadan çıktığına hükmetti. Karara göre yargılama, usulün adilliğini ve mahkemelerin bağımsızlık ve tarafsızlık güvencelerini etkileyen ciddi ve temel eksikliklerle sakatlandı. Mahkeme bu eksikliklerin, iç hukukun yorumlanmasında sıradan bir hatanın ötesine geçen bir keyfilik ortaya koyduğunu belirtti.

Bu nedenle Kavala'nın "mahkûmiyet sonrası" tutulmasının 5. maddenin 1. fıkrası anlamında "hukuki" olmadığına karar verildi.

Mahkeme ayrıca, Türk Ceza Kanunu'nun 312. maddesinin Gezi Parkı olayları bağlamında yorumlanma biçiminin, hükmün kapsamını öngörülemez şekilde genişlettiğini ve keyfi müdahaleye karşı asgari korumayı sağlamadığını tespit etti.

18. madde

AİHM, 18. madde kapsamında yaptığı değerlendirmede, Kavala'ya yönelik tedbirlerin — ceza yargılamasının açılması, tutukluluğun sürdürülmesi ve mahkûmiyet — "ağırlıklı olarak gizli bir amaçla" alındığını tespit etti.

Karara göre bu amaç, Kavala'yı Gezi Parkı gösterilerindeki rolü ve bir insan hakları savunucusu olarak görüşlerini ifade etmesi nedeniyle susturmaktı.

Mahkeme, dosyanın "art arda açılan davalar, hukuki nitelendirme değişiklikleri ve tekrarlanan tutuklamalar yoluyla ceza hukukunun araçsallaştırılmasını" ortaya koyduğunu belirtti.

Tahliye ve mahkûmiyetin sonuçları

Sözleşme'nin kararların bağlayıcılığını düzenleyen 46. maddesi kapsamında Mahkeme, Türkiye'nin Kavala'yı "mümkün olan en kısa sürede" serbest bırakmasına hükmetti.

Karara göre, bu karardan sonra Kavala'nın hapiste tutulmaya devam edilmesi, tespit edilen ihlallerin sürdürülmesi anlamına gelecek.

Mahkeme ayrıca Kavala'nın ceza mahkûmiyetinin, Sözleşme hukuku bakımından "yok hükmünde" sayılması gerektiğini vurguladı ve Türkiye'nin mahkûmiyetin sonuçlarını ortadan kaldırmasına karar verdi.

Tazminat

Türkiye'nin Kavala'ya üç ay içinde 70 bin avro manevi tazminat ve 43 bin 342 avro yargılama gideri ödemesine hükmedildi.

Mahkeme, hükümetin Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolunun tüketilmediği yönündeki ön itirazını reddetti. Yargılama süresine ilişkin şikâyeti ise kabul edilemez buldu. Kavala'nın 5. maddenin 4. fıkrası, 6. maddenin 2. fıkrası ve 7. madde kapsamındaki şikâyetlerinin ayrıca incelenmesine gerek görülmedi.

Dosyanın seyri

Kavala 18 Ekim 2017'den bu yana tutuklu.

AİHM 10 Aralık 2019'daki ilk kararında, tutukluluğun 5. maddenin 1. ve 4. fıkralarını, ayrıca 18. maddeyi ihlal ettiğine hükmetmiş ve Türkiye'nin derhal tahliye sağlaması gerektiğini belirtmişti.

Kavala tahliye edilmeyince Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Şubat 2022'de dosyayı ihlal prosedürü kapsamında Mahkeme'ye taşıdı. AİHM 11 Temmuz 2022'de Türkiye'nin 2019 kararına uyma yükümlülüğünü yerine getirmediğine karar verdi. Bu mekanizma AİHM tarihinde yalnızca ikinci kez kullanılmıştı.

Kavala 25 Nisan 2022'de İstanbul'da ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırıldı; karar temyiz ve istinaf aşamalarından geçerek kesinleşti.

Karar Büyük Daire'ye ait ve nihai; temyiz yolu kapalı. Uygulanması Bakanlar Komitesi'nin denetiminde olacak.