Türkiye'de İfade Özgürlüğü: Demokrasi Yoluyla Mücadele ve Sivil Ölüm

Bir ülkenin demokrasisini anlamak istiyorsanız, anayasasını okumak yetmez. Mahkeme salonlarına bakmak gerekir. Hapishanelerinde kimler var? Kimin yargılandığına, hangi gerekçeyle yargılandığına ve sonunda kimin beraat ettiğine bakarsınız.

Hizmet Hareketi'ne yapılan tenkil de dünya hukuk tarihinde yerini aldı.

Amerikalı hukukçu James C. Harrington, Wrestling with Free Speech, Religious Freedom, and Democracy in Turkey adlı kitabında tam bunu yapıyor. Harrington, Texas Civil Rights Project'in kurucusu ve uzun yıllar sivil haklar davalarıyla ilgilenmiş bir isim. Kitabın merkezinde, dinler arası diyaloğuyla dünya çapında ün kazanmış Fethullah Gülen'in Türkiye'deki yargılanma süreci var. Süreç 1990'ların sonundan başlıyor. Kitap, Gülen'in ABD'de kalıcı oturma izni için verdiği mücadeleye de yer veriyor.

Kitabın ilk şaşırtıcı yanı yapısı. Dava adını taşıyan bir kitaptan mahkeme salonuna hemen girmesini beklersiniz. Oysa yargılamanın ayrıntılı incelemesi 85. sayfada başlıyor. Yazarın bilinçli tercihi öne çıkıyor. Harrington, bir davanın boşlukta açılmadığını, toplumsal korkuların, siyasi hesapların ve tarihsel gerilimlerin içinden çıktığını söylüyor. Laik ile dindar arasındaki yüzyıllık gerginliği davanın arka planı olarak okuyoruz.

Gülen, dinin siyasi bir ideoloji değil, bireysel bir dindarlık ve sorumluluk olduğunu savunan biri. Buna rağmen ilham verdiği hareket laik çevrelerde endişe oluşturdu. Orduya ve polise sızma, ekonomik kurumları ele geçirme, sonunda dini bir yönetim kurma iddiaları ortaya atıldı. Harrington'ın aktardığına göre bu iddiaları destekleyen delil çok azdı. Yine de terör dâhil ağır suçlamalarla dava açılmasına engel olmadı. Bu tanıdık bir hikâye: korku, delilden hızlı yayılır.

Kitabın belki en ilginç tezi, davanın sonucunu belirleyen etkenin yalnızca hukuk olmaması. Yargılamanın sürdüğü sekiz yıl, Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne tam üyelik çabasıyla aynı döneme denk geliyor. Harrington'a göre AB'nin talep ettiği demokrasi, insan hakları, hukuk devleti, bağımsız yargı ve din özgürlüğü reformları Gülen'in beraatinde belirleyici bir rol oynadı. Yani Avrupa'nın standartları Ankara'daki bir mahkeme salonunda somut bir sonuç doğurdu. Kimi zaman adalet vicdanların insafına kalıyor.

Hikâye beraatle bitmiyor. Gülen'in ABD'deki daimi oturma başvurusu ikinci bir görüşmeye çağrı, ek belge talepleri ve evinde yapılan bir arama gibi olağandışı işlemleri tetikledi. Harrington bunların yasadışı olduğunu iddia etmiyor. Ancak siyasi saiklerle yapıldığı ve Türkiye'nin ABD dış politikası açısından stratejik önemini yansıttığı sonucuna varıyor.

Kitap, ünlü Amerikalı avukat Clarence Darrow'un sözüyle kapanıyor: “Hukuk, iktidardakiler tarafından oluşturulur ve onlara hizmet eder.” İnceleme yazarının da hatırlattığı gibi, hukuki ayrıntıların önemi büyük, ama bu uyarıyı unutmamak gerekir. Hukuk ile adalet aynı şey değildir. İkisinin arasındaki mesafeyi ölçmek ve ortaya çıkarmak insan hakları savunucularının ve aydınların işidir.

Kitapta tartışmalar ağırlıkla anayasal ve yargısal alanda kalıyor. Hukuki reformlardan önce gelen sosyo ekonomik dönüşümlere daha fazla yer verilseydi, temada daha bütünlüklü olurdu. Yine de Harrington'ın kitabı yakın tarihte Türkiye'de ifade özgürlüğü, din özgürlüğü ve demokrasi üçlüsünün nasıl birbirine bağlı olduğunu görmek isteyenler için değerli bir başvuru kaynağı.

İkinci olarak ele almak istediğim kitap Jim Harrington ve hukukçu, insan hakları savunucusu Avukat Coşkun Yorulmaz tarafından yayımlandı.

Hizmet Hareketi'ne yapılan tenkil ve sivil ölüm kitabı

Jim Harrington, kırk yılı aşkın deneyime sahip bir ABD'li insan hakları avukatı. Texas Civil Rights Project'in kurucusu ve uzun yıllar direktörü (1990–2015), daha önce de South Texas Project'i yönetmiş. University of Texas Hukuk Fakültesi'nde 25 yıla yakın ders vermiş. Kariyerine Cesar Chavez ve United Farm Workers ile birlikte tarım işçilerinin haklarını savunarak başlamış; Teksas'ta ırkçılık, işçi hakları, engelli hakları (ADA) gibi alanlarda 2.500'den fazla dava yürütmüş bir isim. İrlandalı Katolik kökenli, önce rahip olmayı düşünmüş, ama avukatlığın daha etkili bir mücadele yolu olduğuna karar vermiş. Uluslararası insan hakları heyetlerinde de görev almış.

Erdoğan's Civil Death Project: Persecution of the Hizmet Movement in Türkiye

Bu kitap, Harrington'ın Türk hukukçu ve insan hakları savunucusu Avukat Coşkun Yorulmaz ile birlikte yazdığı, 15 Ekim 2025'te yayımlanan bir eser.

Kitap, 2013 sonrası Erdoğan ve AKP'nin Hizmet Hareketi'ni (Gülen Hareketi) hedef alan “hukuksuz bir süreç” başlattığını, temel hakların inkârını devlet politikası hâline getirdiğini savunuyor. Yazarlar bunu hareketi sivil hayattan silmeye yönelik sistematik bir kampanya olarak çerçeveliyor.

“Civil Death” (Sivil Ölüm): Ortak yazar Yorulmaz'a göre kitap belirli bir grubu — kolektif olarak Hizmet Hareketi diye bilinen kesimi — sivil ölüme mahkûm etmeyi hedefleyen, sadece siyasi amaçlı bir zulüm sürecini konu alıyor. Yani mesele salt hapis cezaları değil; kişilerin toplumsal, mesleki, hukuki varlığının tamamen silinmesi — pasaport iptalleri, iş kaybı, itibarsızlaştırma, sosyal izolasyon gibi çok boyutlu bir “ölüm” hâli.

Bir hareketi sivil hayattan silmeyi kapsamlı şekilde ele alan kitabın öne çıkan başlıkları:

On yılı aşkın süredir devam eden tasfiyeler, kovuşturmalar ve karalama kampanyaları

Olağanüstü hâlin suistimali ve siyasi iradenin silahına dönüşmesi

Dünya tarihinde kayıtlara geçen en büyük kamu görevlisi ihracı olarak nitelendirdikleri süreç

Devam eden gözaltı ve yargılama vakaları

Diyanet'in nefret söylemi ve raporu

Özgür medyanın susturulması

Hizmet gönüllülerinin yurt dışında zorla kaçırılması ve geri iadeler

İşkence ve ölüm vakaları

İş dünyasına ve şirketlere yönelik kayyım atanması

Hareketi şiddeti reddeden, küresel bir sivil toplum girişimi olarak tanımlayan bir çerçeveleme

Özetle, Türkiye'nin hukukun üstünlüğü sıralamalarında dünya genelinde alt sıralarda kalmaya devam ettiği vurgusuyla kitap bunu tekil bir vaka değil, süregelen bir “politisid” (bir topluluğun siyasi olarak yok edilmesi) süreci olarak sunuyor.

https://www.buzzsprout.com/1745031/episodes/19877231