Mevlânâ’da Aşk: Varlığın Özüne Dönüş

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî için aşk, yalnızca bir duygu değil; varlığın yaratılış sırrı, insanın kemâle erme yolu ve Hak’ka dönüşün en güçlü vesilesidir. O, aşkı nefsin arzularıyla sınırlı bir tutku olarak değil, insanı benliğinden arındıran ilâhî bir çekim kuvveti olarak görür. Mevlânâ’nın dünyasında akıl yol gösterir; fakat aşk yürütür. Akıl kapıya kadar getirir, aşk ise eşiği aşırır.

Ona göre bütün varlıklar, ezelde ayrıldıkları asıllarına kavuşmanın hasreti içindedir. Mesnevî‘nin ilk beyitlerinde dile gelen ney’in feryadı, aslında insan ruhunun vatanına duyduğu özlemdir. Bu özlem, aşkın ta kendisidir.

Bişnev ez ney çun hikâyet mîkuned


Ez cüdâyîhâ şikâyet mîkuned

Kez neyistân tâ merâ bebrîde’end


Ez nefîrem merd ü zen nâlîde’end

Dinle neyden, nasıl hikâye ediyor;
Ayrılıklardan nasıl şikâyet ediyor.

Beni kamışlıktan kestiklerinden beri,
Feryadımdan kadın da erkek de inleyip durmuştur. 

Mevlânâ’nın nazarında mecazî aşk bütünüyle reddedilmez. Bilakis, eğer insanı surette bırakmayıp hakikate ulaştırıyorsa, bir köprü vazifesi görür. Fânî güzellikte Bâkî Cemâl’i görebilen kimse, sevgiliyi değil, sevgilide tecellî eden Hak nurunu sevmeye başlar. Böylece aşk, cemâlden kemâle yükselen bir yolculuğa dönüşür.

Mevlânâ’nın en önemli vurgularından biri de aşkın dönüştürücü kudretidir. Aşk, insanı olduğu gibi bırakmaz; onu pişirir, olgunlaştırır ve yeniden inşa eder. Onun meşhur sözü bu hakikati veciz biçimde ifade eder:

“Hamdım, piştim, yandım.”

Bu üç kelime, nefsin terbiyesini ve ruhun kemâle doğru yükselişini anlatır. Buradaki yanış, yok oluş değil; benliğin erimesi, kibir ve bencilliğin ateşte arınmasıdır.

Mevlânâ için gerçek aşk, sevgiliyi elde etmek değil, sevgilide kendini kaybetmektir. Çünkü “ben” var oldukça ayrılık sürer; “ben” silinince vuslat başlar. Bu yüzden aşk, sahip olmak değil, teslim olmaktır.

Hulasa 

Mevlânâ’nın aşkı, gönlü yakmak için değil, gönlü Hakk’ın aynası hâline getirmek içindir. O ateş ki odunu değil, benliği yakar. O yol ki sevgiliye değil, Sevgili’de tecellî eden Hakikat’e çıkar. Aşk, onda bir duygu değil; varlığın özüne dönüşüdür. Çünkü insan, sevdiği kadar değil, uğruna kendinden vazgeçebildiği kadar âşıktır. Ve hakiki vuslat, sevgiliye kavuşmak değil; Hakk’ın sevgisi içinde kendini unutabilmektir.

Aşk, Mevlânâ’nın dilinde ne bir hevesin adıydı ne de geçici bir coşkunun. O, yaratılışın ilk nefesi, ruhun ezel yurduna duyduğu hasret ve insanı Hakk’a çağıran ilâhî davetti. Bu yüzden aşk, birini sevmekten önce Sevgili’yi tanımaktı.

Ona göre gönül, aşkın ateşiyle yanmadan hakikatin aynası olamazdı. Çünkü pas tutmuş bir ayna güneşi gösteremezdi. Aşk, gönlün pasını silen, nefsin kabuğunu çatlatan ve insanı kendi hakikatine uyandıran ilâhî bir iksirdi.

Mevlânâ, aklı inkâr etmedi; fakat aklın da bir ufku olduğunu söyledi. Akıl yolu tarif eder, aşk ise yürütürdü. Akıl konuşur, aşk sustururdu. Akıl bilir, aşk oldururdu. Zira bazı hakikatler anlatılmaz; ancak yaşanır.

Bu sebeple aşk, Mevlânâ’da ayrılığı değil, birliği anlatır. Seven ile sevilen arasındaki mesafe kalktığında, geriye yalnızca ilâhî tecellî kalır. İşte o vakit insan, suretten sîrete, cemâlden kemâle ve mecazdan hakikate doğru sessizce yürümeye başlar. O yürüyüşün sonunda ise aşk, artık bir hâl değil; insanın bizatihi varlığı olur.

“Aşk, insanın bir başkasını bulma yolculuğu değil; Hakk’ın huzurunda kendi hakikatini bulma yolculuğudur.”

Aşk, gönle düşen ilk kıvılcım değildir; o kıvılcımın nûra dönüşmesidir. Her yanış aşk değildir. Kimi ateş tüketir, kimi ateş diriltir. Nefsin ateşi insanı kendine mahkûm eder; Hakk’ın aşkı ise insanı kendinden kurtarır.

Mecazî aşk, eğer insanı sûrette bırakırsa bir perdedir; fakat sîrete ulaştırırsa bir köprüdür. Çünkü hakikî âşık, yüzlerdeki güzelliği değil, güzelliğin ezelî kaynağını arar. Her cemâlde O’nun Cemîl ismini, her sevgide O’nun muhabbetini temaşa eder.

İnsan, sevdiğine benzeyerek kemâle erer. Dünyayı seven dünyalaşır; nefsi seven nefsine mahkûm olur; Hakk’ı seven ise Hakk’ın ahlâkıyla ahlâklanma yoluna girer. İşte aşkın en büyük mucizesi budur: Seveni, sevdiğinin rengine boyaması.

Bu yüzden aşk, yalnızca bir duygu değil; bir terbiye, bir seyr ü sülûk ve bir yeniden doğuştur. Yolun sonunda âşık da kalmaz, mâşuk da… Geriye yalnızca ezelden ebede uzanan ilâhî muhabbet kalır.

“Aşk, gönlün Hakk’a doğru attığı adımdır; muhabbet ise Hakk’ın kula doğru uzattığı rahmet elidir.”