Çok Kutuplu Düzen İçin Rusya-Çin Koordinasyonu: Şangay İşbirliği Örgütü 2026

Geçtiğimiz hafta sonu (12-13 Eylülde) Hindistan Yeni Delhi’de BRICS liderleri zirvesi gerçekleşti. “Çok kutuplu dünya düzeni”inden tutun da “tek taraflı tarife ve yaptırımlara karşı ortak duruş sergilemeye” kadar Batı karşıtlığı yönünde sert açıklamalar geldi. Önemli bir zirveydi ve üye ülke liderleri ile gözlemci statüde olan ülkeler katıldılar. Ancak, Yeni Delhi BRICS zirvesini bir sonraki hafta bu köşede detaylandırmaya ve analiz etmeye çalışacağız. 

Çünkü yine aynı ton ve değerde olan Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesi de yakın tarihte, 31 Ağustos’ta Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te gerçekleşti. Bu yazıda Çin ve Rusya’nın ŞİÖ’yü çok kutuplu dünya düzeniyle ilgili projeleri ilerletmek için kullanmasını; İran’a karşı yaşanan gerilimler bağlamında yeni lojistik rotalar oluşturmasını; ve Özbekistan–Kırgızistan–Çin hattının güçlenmesi gibi dengeleri ele alacağız.

Bişkek zirvesi, Delhi’de düzenlenen BRICS’in öncüsü niteliğinde oldu. Üç lokomotif ülke Rusya-Çin-Hindistan her iki yerde de üyeler. Ve katılımcı ülkelerin dünya GSYİH’sının yaklaşık %40’ını oluşturduğu unutulmamalı. Hem ŞİÖ hem de BRICS toplantıları, gelişmekte olan ülkelerin uluslararası arenada daha büyük bir rol oynamak istediğinin göstergesi. Ancak askeri-politik ve ekonomik alandaki iç çelişkiler, bu hedefin gerçekleşmesini zorlaştırıyor.

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) 31 Ağustos–1 Eylül tarihlerinde Kırgızistan'ın Başkenti Bişkek’te düzenlendi. ŞİÖ’nün kuruluşunun 25. yılı olması münasebetiyle örgütün 10 üye ülkesinin liderleri katılırken, Türkiye, Azerbaycan ve Ermenistan dahil olmak üzere çok sayıda davetli ülke ve uluslararası kuruluş toplantılarda yer aldı. Bişkek tarihinde nadir rastlanan bir durum olarak 21 ülkenin lideri bir araya geldi; bunlar arasında Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Hindistan Başbakanı Narendra Modi,  Çin Cumhurbaşkanı Şi Jinping ve BM Genel Sekreteri António Guterres de yer aldı. 

Çok sayıda ikili görüşmelerin yapıldığı zirvede, ŞİÖ’nün geleceği, bölgesel güvenlik, ekonomik ve ticari işbirliği, ulaştırma ve lojistik, dijitalleşme, çevre ve insani alanlardaki işbirliği konuları gündeme geldi. Toplantılar sonunda liderler, ŞİÖ’nün 25. yılına ilişkin Bişkek Deklarasyonunu kabul etti ve 20’den fazla ortak belge imzalandı. Bişkek’teki zirvenin önemli özelliklerinden biri, resmî ikili görüşmelerin yanı sıra liderler arasındaki kısa ve gayriresmî temasların da yoğun olması. Putin’in Şi Jinping ve Narendra Modi ile zirve öncesinde ve sırasında gerçekleştirdiği temasların yanı sıra Aliyev ile “ayaküstü” kısa görüşmesi ve Putin, Lukaşenko ile Erdoğan’ın birlikte görüntülenmesi kulislerin dikkat çeken gelişmeleri arasında yer aldı.

Orta Asya, Çin için hem ticari hem de güvenlik açısından kritik bir bölge

ŞİÖ, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından eski Sovyet cumhuriyetleri ile Çin arasındaki birçok anlaşmazlığın çözümünde önemli rol oynadı. Bugün örgütün üye sayısı artmış, aralarında Hindistan ve Pakistan gibi rekabet eden ülkeler de bulunuyor. Bu nedenle Çin, ŞİÖ’yü kendi bölgesel etkisini artırmak ve Orta Asya’da ekonomik çıkarlarını ilerletmek için kullanmayı amaçlıyor. Çin için bu toplantı, Orta Asya’daki çıkarlarını hatırlatmanın stratejik bir yolu. Pekin, dış politika stratejisinde Orta Asya’ya zamanla daha fazla önem veriyor. Bu durum, ABD’nin de bölgeye yönelik artan ilgisine karşı bir dengeleme girişimi olarak değerlendiriliyor. Örneğin, Şi Jinping’in Bişkek’e gelişinden kısa bir süre önce ABD Temsilciler Meclisi delegasyonu Kazakistan’ı ziyaret etti. Ayrıca, 31 Ağustos’ta düzenlenen Kırgızistan’ın 35. bağımsızlık yıldönümü kutlamalarında da ABD temsilcileri yine yer aldılar. 

Orta Asya, Çin için hem ticari hem de güvenlik açısından kritik bir bölge. Rusya’nın bölgedeki doğrudan yatırımları 22 milyar dolar iken, Çin’inki Eurasian Development Bank verilerine göre geçen yılın ortasında 35,9 milyar dolara ulaştı. Böylece Çin, Rusya’yı bu alanda geride bıraktı. Ayrıca Çin, terörist tehditlerin önlenmesinde de ŞİÖ çatısı altındaki Bölgesel Anti-Terör Yapısı (RATS)’ı aktif kullanıyor. Orta Asya ülkelerinin istihbarat birimleriyle iş birliği yapan Çin, yerel güvenlik güçlerine eğitim veriyor, silah ve askeri ekipman sağlıyor. Ayrıca Çin’in “Kuşak ve Yol” inisiyatifi kapsamında Orta Asya, Avrupa’ya hızlı ürün taşımacılığı için kritik bir güzergah. 

Rusya'nın uzun vadeli çıkarı, Çin ile birlikte olmak

Şanghay İşbirliği Örgütü Bişkek Zirvesi, Rusya için ise Batı yaptırımları karşısında Asya merkezli ekonomik ve siyasi ortaklıklarını derinleştirmesi açısından kritik sonuçlar doğurdu. Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ile bir araya gelerek uluslararası düzendeki belirsizliklere rağmen iki ülke arasındaki iş birliğinin "daha sağlam" hale geldiğini teyit ettiler. Mesela Bişkek'te Putin "İran'ın cesur mücadelesini saygı ile izliyoruz. Her türlü malzeme ve teçhizat yardımına hazırız." dedi. Batı finans sistemine karşı alternatif mekanizmaların ve ulaştırma koridorlarının geliştirilmesi masaya yatırıldı. Bu durum Rusya'nın dış ticaretini çeşitlendirme çabalarının bir parçası.

ŞİÖ’nün güvenlik mimarisindeki pratik işbirliği dosyalarının (terörle mücadele, sınır güvenliği, uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadele ve sınır ötesi operasyonlar) güçlendirilmesi en temel amaçlardan biri. Bişkek merkezli bir Sınır Aşan Organize Suçlarla Mücadele Merkezi kurulması kararlaştırılarak ŞİÖ'nün güvenlik alanındaki kurumsal yapısı güçlendirildi; bu da Moskova'nın bölgesel güvenlik öncelikleriyle örtüşmektedir. 

Ayrıca Rusya için enerji güvenliğinin sürdürülmesi (doğal gaz, petrol akışlarının güvenilirliği) ve lojistik-kıtasal altyapı projelerinin ilerletilmesi öncelikli. Bununla birlikte ticaretin kolaylaştırılması, altyapı entegrasyonları, transit geçişler ve enerji hatlarının çeşitlendirilmesiyle bölgesel ekonomik bağların derinleştirilmesi hedefleniyor. Ruble veya ortak ödeme/finansman mekanizmalarının kullanımı konularında adımların atılması ihtimali zirvede güçlendi.

Sonuç olarak, Batı yaptırımlarına karşı çok taraflı çok kutuplu bir güvenlik-ekonomi bloğu içinde hareket etmek, Rusya ve Çin için önemli bir diplomatik hedef haline geldi. Çin ile Rusya arasındaki stratejik yakınlaşmanın sürdürülmesi ve ŞİÖ’nün pratik çıktılarla bölgesel dengelerde daha müdahaleci bir rol üstlenmesi iki ülkeyi her açıdan rahatlatır. ŞİÖ çerçevesinde finansal işbirliği, ticaretin yerel para birimleriyle yapımı ve gerektiğinde ortak muhasebe/ödeme sistemleri aktif olarak konuşuluyor. Önemli bir faktör olarak bölgesel enerji ve lojistik projelerinin finansmanı için ortak mekanizmalar (ör. yatırım fonları, kredi mekanizmaları) hedefler arasında. Kısaca Bişkek'te Şi ve Putin buluşması, Modi'nin onlara verdiği destek, NATO'ya karşı bir gövde gösterisi gibiydi. Çünkü dünyanın yarısından çoğu Bişkek'teydi.