Hizmet Hareketi Eğitim Anlayışında Karakter Eğitimi

Eğitimin amacı yalnızca bilgi sahibi, sınavlarda başarılı ve meslek sahibi bireyler yetiştirmek değildir. Gerçek eğitim, aynı zamanda insanın karakterini şekillendirmeyi, onun toplumla sağlıklı ilişkiler kurmasını, sorumluluk almasını, doğru ile yanlışı ayırt edebilmesini, sahip olduğu bilgi ve yetenekleri insanlığın yararına kullanabilmesini hedefler. Bu nedenle karakter ve değerler eğitimi, günümüzde dünyanın farklı eğitim sistemlerinde giderek daha fazla önem kazanan bir alan hâline gelmiştir.

Ancak karakter eğitiminin nasıl yapılacağı konusunda önemli bir soru vardır: Bireye iyi insan olması gerektiğini anlatmak yeterli midir, yoksa değerler; iyi insan olmayı ve iyiliği bizzat yaşayarak gösteren eğitimcilerle mi hayata geçirilmelidir…

Fethullah Gülen Hocaefendi’nin yaşayarak ve anlatarak ortaya koyduğu hayat prensiplerinden ilham alan Hizmet eğitim anlayışında bu soruya verilen cevap büyük ölçüde “temsil” kavramında karşılığını bulur. Bu anlayışta karakter eğitimi, yalnızca anlatılan bir konu değil, öncelikle eğitimcinin kendi hayatında göstermesi gereken bir davranış biçimidir. Kısaca ifade etmek gerekirse, Hizmet Hareketi’nde Karakter eğitimi; Fethullah Gülen Hocaefendi’nin “Örnekleri kendinden bir hareket.” yaklaşımının iyi bir temsille ortaya konmuş ve “örnek eğitimcilerle” icra edilmekte olan nev-i şahsına münhasır bir uygulama tarzıdır.

Karakter eğitiminde; temsil ve rol-model yaklaşımı

Hizmet Hareketi eğitim anlayışında; öğretmen, yalnızca ders anlatan kişi olarak görülmez. Öğretmenin öğrencisine yaklaşımı, insanlarla ilişkisi, çalışma disiplini, fedakârlığı, şefkati, sabrı, hoşgörüsü, isar ruhu ve sorumluluk anlayışı da eğitimin bir parçasıdır.

Bu yaklaşımın çağdaş karakter eğitimi literatüründe güçlü bir karşılığı bulunmaktadır. Birmingham Üniversitesi bünyesindeki Jubilee Centre for Character and Virtues (Karakter ve Erdemler Merkezi), karakter gelişimini “character caught (yakalanan/örnek alınarak edinilen karakter)”, “character taught (öğretilen karakter)” ve “character sought (kişinin kendi iradesiyle arayıp geliştirdiği karakter)” şeklinde üç boyutta ele almaktadır. Merkezin araştırmaları, öğrencilerin çevrelerindeki yetişkinlerin davranışlarını gözlemleyerek karakter özelliklerini içselleştirdiklerini ve okul kültürünün karakter gelişiminde merkezi bir rol oynadığını ortaya koymaktadır.

Bu açıdan bakıldığında öğretmen, öğrencisine dürüstlüğü anlatmadan önce dürüstlüğü; fedakârlığı anlatmadan önce fedakârlığı; saygıyı anlatmadan önce saygıyı kendi hayatında göstermeye çalışır. Öğrenci de zaman içinde yalnızca söylenenleri değil, yaşananları da benimser ve öğrenir.

Eğitim okul binasının dışına taşar

Hizmet eğitiminin dikkat çekici taraflarından biri, öğretmen ve belletmenlerin öğrencilerle ilişkisinin yalnızca ders saatleriyle sınırlı olmamasıdır. Özellikle yatılı eğitim ve yurt sisteminin bulunduğu yapılarda belletmenler, öğrencilerin akademik çalışmalarına yardımcı olmanın yanında onların günlük hayatlarında rehberlik eden, onları dinleyen ve gerektiğinde yol gösteren kişiler hâline gelir.

Araştırmalarda; Fethullah Gülen Hocaefendi’nin eğitim değerlerinden ilham alan okullardaki öğretmenlerin; öğrencileriyle okul sonrasında ve hafta sonlarında da ilgilendiklerini, aileleri ziyaret ettiklerini, öğrencilerle sosyal ve kültürel faaliyetler gerçekleştirdiklerini ve öğretmen-öğrenci ilişkisini yalnızca sınıf ve okul ortamıyla sınırlandırılmadıklarını ortaya koymuştur.

Bu nedenle öğretmen veya belletmen, öğrencinin gözünde sadece “ders anlatan öğretmen” olmaktan çıkar; eğitimci abisi veya ablası hâline gelir. Öğrenciler öğretmenlerini okul dışında da görür; birlikte sohbet eder, sosyal ve kültürel faaliyetlere katılır, sportif etkinlikler yapar, zaman zaman öğretmenlerinin evlerine davet edilir ve birlikte hoşça vakit geçirirler. Bu ilişkiler, öğrencinin kendisini değerli ve önemsenmiş hissetmesine yardımcı olurken öğretmenin de öğrenciyi daha yakından tanımasını sağlar.

Bu yakınlık, eğitimcinin öğrenci üzerindeki rehberlik etkisini güçlendirir. Öğrenci kendisini seven, dinleyen ve anlayan bir öğretmenin tavsiyelerini çoğu zaman daha gönüllü biçimde dikkate alır.

Aile ziyaretleri ve okul-aile iş birliği

Karakter eğitiminin yalnızca okulda gerçekleştirilemeyeceği düşüncesi, bu eğitim modelinin bir başka önemli özelliğidir. Çünkü çocuğun karakterinin oluştuğu en önemli ortamların başında aile gelir.

Bu nedenle öğretmenlerin öğrencilerin evlerini ziyaret etmesi, aileleriyle tanışması, anne ve babayla öğrencinin eğitimi hakkında istişarelerde bulunması önemli bir uygulama olarak ortaya çıkar. Bu ziyaretlerde yalnızca akademik başarı değil; öğrencinin sosyal ilişkileri, çalışma alışkanlıkları, ilgi alanları, karşılaştığı problemler ve gelişimine katkı sağlayabilecek yöntemler de konuşulabilir.

Hizmet Hareketi okulları üzerine yapılan çalışmalarda aile ziyaretlerinin öğretmenlerin öğrencinin ev ortamını tanımasına, anne-babalarla güven ilişkisi kurmasına ve öğrencinin akademik ve sosyal gelişimi hakkında birlikte değerlendirmeler yapılmasına imkân verdiği belirtilmektedir.

Bu yaklaşım günümüz karakter eğitimi araştırmalarıyla da uyumludur. Jubilee Centre, karakter eğitiminin yalnızca okulun işi olmadığını; aileler, toplum ve diğer paydaşlarla işbirliği içinde yürütülmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Dolayısıyla öğretmen ile aile arasında kurulan ilişki, öğrencinin eğitiminde ortak bir sorumluluk alanı oluşturur.

Belletmenlik, ışık evler ve yurt sistemi

Değerlerin günlük hayata yaşanarak dönüşmesi Hizmet Karakter eğitiminin en güçlü taraflarından biridir, değerlerin günlük davranışlara dönüştürülmesidir. Işık evler ve yurtlar bunun için doğal bir eğitim ortamı oluşturur.

Aynı ortamı paylaşan öğrenciler düzenli yaşamayı, eşyalarını korumayı, başkalarının haklarına saygı göstermeyi, sorumluluk üstlenmeyi, arkadaşlarının ihtiyaçlarını fark etmeyi ve birlikte yaşamayı öğrenirler. Etüt saatleri çalışma disiplinini ve özdenetimi; ortak faaliyetler işbirliğini; sosyal sorumluluk çalışmaları ise yardımlaşma ve empatiyi geliştirir.

Burada belletmenlerin rolü özellikle önemlidir. Belletmen yalnızca öğrencinin ders çalışmasını takip eden kişi değil; gerektiğinde onu dinleyen, hatasını düzeltmesine yardımcı olan, iyi davranışlarını takdir eden ve kendi davranışlarıyla örnek olan bir rehberdir.

Bu yaklaşım, karakter eğitiminin örtük müfredat (hidden curriculum – örtük müfredat) boyutuyla doğrudan ilişkilidir. Çünkü öğrenciler yalnızca ders kitaplarından değil, okulun, yurdun ve ışık evlerin günlük hayat yaşantılarından da etkilenir ve değerler adına çok şey öğrenir ve kazanırlar.

Karakter eğitiminde değerler öğrencide davranışa dönüşmelidir

Karakter eğitiminin amacı, öğrencinin “dürüstlük nedir?” sorusunun cevabını bilmesiyle sınırlı değildir. Asıl hedef, öğrencinin zor bir durumda dürüst davranabilmesidir.

Aynı şekilde saygının anlamını bilmek yeterli değildir; öğrencinin anne ve babasına, öğretmenine, arkadaşına, farklı düşüncelere sahip insanlara ve toplumun bütün fertlerine saygılı davranması beklenir.

Bu nedenle söz konusu eğitim anlayışında öğrencinin zamanla fedakâr, saygılı, hoşgörülü, yardımsever, dürüst, çalışkan, sorumluluk sahibi ve toplumsal kurallarla uyumlu bir birey hâline gelmesi ve hayatında uygulaması hedeflenir. Kötü alışkanlıklardan uzak durması, ailesine ve özellikle anne-babasına saygı göstermesi, arkadaşlarına karşı duyarlı olması ve sahip olduğu imkânları başkalarının yararına kullanabilmesi karakter eğitiminin somut sonuçları olarak görülür.

Burada akademik başarı ile karakter gelişimi birbirinin alternatifi değildir. Tam tersine hedef, iyi karakter ile güçlü akademik donanımı bir araya getirmektir. Nitekim Fethullah Gülen Hocaefendi’nin eğitime de yansıyan hayat prensiplerinden ilham alan okullar üzerine yapılan akademik çalışmalar da eğitim anlayışının bilimsel bilgi ile ahlaki değerlerin birlikte geliştirilmesini hedeflediğini belirtmektedir.

Dünyadaki diğer modellerle ortak noktalar

Bu eğitim anlayışı yalnızca tek bir eğitim geleneğine özgü değildir. Dünyanın farklı bölgelerinde benzer hedeflere ulaşmaya çalışan farklı modeller bulunmaktadır.

Japonya'daki Tokkatsu (özel etkinlikler) uygulaması, öğrencilerin sınıf ve okul yaşamını birlikte düzenlemelerine, sorumluluk almalarına ve daha iyi bir grup yaşamı oluşturmalarına imkân verir. Japonya Eğitim Bakanlığı'nın materyallerinde Tokkatsu'nun öğrencilerde bağımsız ve uygulamaya dönük tutumlar geliştirmeyi amaçladığı açıkça belirtilmektedir.

ABD'deki çeşitli Character Education (karakter eğitimi) programlarında ise dürüstlük, sorumluluk, saygı, özdenetim ve adalet gibi erdemler daha açık ve programlı biçimde ele alınmaktadır.

İngiltere'deki Jubilee Centre yaklaşımında ise erdem eğitimi (virtue education), rol model, okul kültürü, doğrudan öğretim ve öğrencinin erdemleri kendi iradesiyle geliştirmesi birlikte ele alınmaktadır. Merkezin “caught, taught and sought” modeli, karakterin hem yaşanarak görüldüğünü hem doğrudan öğretilebildiğini hem de öğrencinin zamanla kendi iradesiyle geliştirmesi gerektiğini savunmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında farklı eğitim sistemleri arasında önemli bir ortaklık ortaya çıkar: Karakter eğitimi yalnızca bir ders değildir; okulun bütün hayatına yayılması gereken bir eğitim kültürüdür.

Değeri öğretmek; değeri temsil etmek ve değeri yaşamak

Öğretmen dürüstlüğü anlatır ama önce kendisi dürüstlüğü temsil eder. Belletmen sorumluluğu anlatır ama kendi sorumluluk anlayışıyla öğrenciye örnek olur. Öğrenci yardımlaşmayı öğrenir ve bunu gerçek hayatta uygular. Okul aileyle işbirliği yapar. Öğretmen öğrenciyi yalnızca sınıfta değil, gerektiğinde okul dışında da tanır ve ona rehberlik eder.

Böyle bir eğitim ortamında öğrenci, öğretmenini yalnızca ders anlatan bir otorite olarak değil; kendisine değer veren, gerektiğinde yol gösteren, davranışlarıyla örnek olan bir eğitimci abi veya abla olarak görür. Sevgi ve güven üzerine kurulan bu ilişki, rehberliğin daha gönüllü biçimde kabul edilmesini sağlar.

Eğitimde amaç yalnızca sınavlarda başarılı öğrenciler yetiştirmek değildir. Amaç; bilgili ve başarılı olduğu kadar dürüst, fedakâr, saygılı, hoşgörülü, yardımsever, çalışkan, özdisiplin sahibi, ailesine ve topluma karşı sorumluluklarını bilen, kötü alışkanlıklardan uzak duran ve sahip olduğu bilgi ve yetenekleri insanlığın faydasına kullanmaya çalışan insanlar yetiştirmektir.

Fethullah Gülen Hocaefendi’nin hayat tarzı karakter eğitimini özgünleştirmiştir

Fethullah Gülen Hocaefendi’nin hayat felsefesi, Hizmet Hareketi Eğitim değerleri ve normlarını oluşturmuştur ve onun hayat prensiplerinin beslenme kaynağını kısaca şu şekilde ifade edebiliriz: Kur’an ve Sünnet başta olmak üzere; evrensel değerlerden “ki bu değerler semavi dinlerden, insanlık aleminin gelenek-göreneklerinden, tarih boyunca kitabı kainatı keşfeden ilim insanlarının ilmi ve fikri tespitlerinden süzülerek oluşmuştur”, ve yine Risale-i Nurlardan, Batılı ve Doğulu ilim insanlarının fikir ve eserlerinden beslenmiştir. Fethullah Gülen Hocaefendi yukarıdaki temel beslenme kaynaklarını kendi özgün fikirleriyle yoğurarak ortaya koyduğu orijinal hayat prensiplerini; sohbetlerinde, konferanslarında, vaazlarında ve Pırlanta serilerinde nakış nakış işlemiştir. 

Fethullah Gülen Hocaefendi, hayat felsefesini oluşturan özgün prensiplerini önce kendi hayatında yaşamış ve temsile dönüştürmüştür. Bu hassasiyet Hizmet Hareketi eğitimcilerinin de yaşam tarzı olmuştu ki; “yaşadığını anlatma prensibi” bu eğitim anlayışının da esas duruşu olmuş ve karakter eğitimini de “yaparak yaşayarak anlatma”  prensibi belirlemiş ve özgünleştirmiştir…