Geçici duygular hayatınızı ele geçirmesin!

Hiç fark ettiniz mi? Gün içinde yaşanan tek bir olumsuzluk, akşam olduğunda bütün hayat hakkında karamsar bir yargıya varmamıza yetebiliyor. Bir eleştiri alırız, kendimizi yetersiz hissederiz. Bir tartışma yaşarız, ilişkimizin bozulduğuna inanırız. Bir plan suya düşer ve zihnimiz hemen şu cümleyi kurar: "Zaten hiçbir şey yolunda gitmiyor." Oysa o gün yaşanan, hayatın tamamı değil; yalnızca içindeki tek bir kesittir.

Zihnimiz, anlık duyguların sesini çoğu zaman gerçeklerden daha yüksek duyar. Birkaç dakikalık bir hayal kırıklığı yılların emeğini, kısa süreli bir yalnızlık hissi kurduğumuz bütün ilişkileri, geçici bir başarısızlık ise kendimize dair inancımızı gölgeleyebilir.

Zihin Neden Olumsuza Odaklanır?

Psikoloji literatüründe bu eğilime "olumsuzluk yanlılığı" adı verilir. Zihin, olumsuz deneyimleri olumlu olanlara kıyasla daha hızlı fark eder, üzerinde daha uzun süre durur ve geleceğe dair beklentilerimizi orantısız biçimde şekillendirir. Bir kişinin gün boyunca aldığı sayısız olumlu geri bildirim, tek bir eleştirinin gölgesinde kolayca kaybolabilir; çünkü duygusal olarak yoğun anlar, zihinde çok daha kalıcı iz bırakır.

Bunun altında yatan mekanizma nörobiyolojik düzeyde de gözlemlenebilir. Duygusal yoğunluğu yüksek bir anda beyin, duyguyu olaydan daha güçlü biçimde kayda alır. Stres anında salgılanan kortizol gibi hormonlar da bu kayıt sürecini pekiştirir; yani duygusal olarak yüklü bir an, beyinde adeta daha kalın bir mürekkeple yazılır. Bu da bir eleştirinin neden saatlerce zihnimizde dönüp dururken, aynı gün aldığımız bir çok olumlu yorumu kolayca unutulabiliyor olmamızı açıklar. 

Ayrıca belirsizlik karşısında hızlı anlam kurma eğilimimizden dolayı beynimiz geleceğe dair genellemeler üretmeye başlar. Bir kez başarısız olduğumuzda "yine başarısız olacağım" düşüncesi belirebilir; kötü bir gün geçirdiğimizde "hayat hep böyle" hissine kapılabiliriz. Belirsizlik zihin için yorucu bir durumdur; bu yüzden zihin, tek bir olayı alıp onu çok daha geniş bir hikâyenin parçası hâline getirerek belirsizliği azaltmaya çalışır.

Ruh Sağlığını Koruyan Filtre

Belirsizlik karşısında hızlıca anlam kurmaya çalışan zihnimiz, yaşadığımız olayları çoğu zaman olduklarından daha geniş sonuçlara bağlayabilir. Bir kez başarısız olduğumuzda "yine başarısız olacağım" düşüncesi belirebilir; kötü bir gün geçirdiğimizde "hayat hep böyle" hissine kapılabiliriz. Çünkü zihin, tek bir olayı yalnızca o ana ait bir deneyim olarak bırakmak yerine, geleceği tahmin etmek ve belirsizliği azaltmak için onu daha büyük bir hikâyenin parçası hâline getirebilir. İşte burada zihinsel filtre devreye girmelidir.

Bu filtre, olay ile olay hakkında vardığımız sonuç arasında çalışan zihinsel değerlendirme biçimidir. Aynı olayın hayatımızın tamamı hakkında bir hükme dönüşmesini engelleyebilir ya da tam tersine, tek bir deneyimi genelleyerek çok daha büyük bir sonuca dönüştürebilir.

Örneğin bir sınavdan düşük not almak bir olaydır. "Bu sınavdan istediğim sonucu alamadım" demek, olayı kendi sınırları içinde tutar. "Ben başarısız biriyim" demek ise aynı olayı kişinin bütün kapasitesi ve kimliği hakkında bir sonuca dönüştürür.  Zihinsel filtre doğru kullanılırsa, yaşananlar inkâr edilmez ama olayın kapsamının doğru yerde kalmasına yardımcı olur.

Bu Filtreyi Nasıl Güçlendirebiliriz?

Bu filtre doğuştan sahip olduğumuz ve değişmeyen bir özellik değildir. Zamanla fark edilip geliştirilebilir. Bunun ilk adımı, yaşanan olay ile olay hakkında verdiğimiz hükmü birbirinden ayırmaktır. Kendimize şu soruyu sorabiliriz:

"Şu anda yaşanan olay ne, benim bu olaydan çıkardığım sonuç ne?"

Örneğin "İşimde hata yaptım" olaydır. "İş hayatında hiçbir zaman başarılı olamayacağım" ise bu olaydan çıkarılmış bir sonuçtur. Bu ikisini birbirinden ayırmak, zihnin tek bir deneyimi genelleştirdiği noktayı görünür hâle getirir.

Bir başka yöntem de psikologların "zamansal mesafeleme" olarak adlandırdığı yaklaşımla kendimize, "Bunu bir hafta sonra nasıl değerlendireceğim? Bir ay sonra ne kadar önemli olacak?" diye sorabiliriz. Bu sorular zihnin o anki deneyimi geleceğin tamamına yaymasını engellemeye yardımcı olur.

Hayatınızı Bir Güne Teslim Etmeyin

Bu dünyanın bir imtihan alanı olduğunu biliyoruz; umutların kaybolduğu, hayal kırıklıkları ve yorgunlukların  yaşandığı zamanlar elbette olacaktır. Hayatın inişleri ve çıkışları insan olmanın doğal bir parçasıdır. Önemli olan, geçici bir zorluğun bize hayatın bütününü unutturmasına izin vermemektir. Çünkü bazen yalnızca bir günü ağır geçiririz; ama bu tek bir gün bütün yılın ve yolun yanlış olduğu anlamına gelmez.

Duygularımızı günün hava durumuna, yaşam memnuniyetimizi ise yıllar içinde oluşan iklime benzetebiliriz. Bulutlu bir günde gökyüzünün tamamının gri olduğunu düşünebiliriz; oysa bulutların geçici olduğunu da biliriz. Yağmur yağdığı için iklim değişmez; bir günün istemediğimiz şekilde geçmesi ve moralimizi bozması da, o gün fark edemediğimiz onca şükre değer şeyin ortadan kalktığı anlamına gelmez.  Asıl dayanıklılık, hiç üzülmemek ya da hiç kaygılanmamak değil, yaşanan duygunun sınırlarını bilmektir.

Yazıyı dinlemek isterseniz:

https://open.spotify.com/episode/05pxt9P3Vhq3YvX1prFdxO?si=k5jpdduIT_CipJw37SJUbQ

[email protected] X:@esrabc