Aşk, Kahramanlık ve Estetiğin İzinde Bir Yolculuk

Modern insan tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar çok şeye sahip. Daha hızlı iletişim kuruyor, daha fazla tüketiyor, daha uzun yaşıyor ve daha fazla bilgiye ulaşıyor. Fakat bütün bu kazanımların ortasında kaybettiği çok önemli bir şey var: hayranlık duyma yeteneği 

Bugünün insanı her şeyi ölçüyor, hesaplıyor, fiyatlandırıyor; ama hayret etmeyi, güzellik karşısında durup tefekkür etmeyi giderek unutuyor. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Ne içindeyim zamanın / ne de büsbütün dışında” dizeleri, günümüz insanının bu arada kalmış ruh hâlini çarpıcı biçimde anlatır. Ya da “Hoşça Bak Zâtına Kim Zübde-i Âlemsin Sen” enginliğinde insanın kendi konumunun farkında olması.

Sanat ve edebiyat, insanı hakikate taşıyan bir köprüdür. Güzellik, görünmeyene, manaya açılan bir penceredir. Bugün ise çoğu zaman pencerenin kendisi kırılıp sergileniyor; hakikat değil, parçalanmışlık, dağınıklık estetize ediliyor. İnkarcı bir romantizm, deizm, tabiat perestlik öne çıkarılıyor. 

Maddeciliğin yükselişiyle birlikte insan ruhunu besleyen üç temel değer de sessizce geri çekilmeye başladı: aşk, güzellik ve kahramanlık.

Aşk: Eros’tan Algoritmaların Aşkına

Klasik edebiyatın merkezinde aşk vardır. Ancak bu aşk yalnızca iki insan arasındaki duygusal yakınlık değildir. Leyla ile Mecnun’da aşk, insanı kendi benliğinden çıkaran bir seyr ü sülûktur. Fuzulî’nin “Aşk imiş her ne var âlemde” sözü, aşkın yalnızca bir duygu değil, varlığın özü olarak görüldüğünü gösterir. Dante’nin Beatrice’i de aynı şekilde ilahî hakikate açılan bir kapıdır.

Bugün ise aşk giderek algoritmaların, tüketim kültürünün ve fayda hesaplarının içine sıkışıyor. İnsanlar sevme yeteneklerini geliştirmekten çok, beğenilme ihtimallerini artırmaya çalışıyor. Erich Fromm’un yıllar önce dikkat çektiği gibi, modern insan sevgiyi bir meta haline dönüştürmüş durumda. Sorun artık “varlığa karşı sevgi duyma” değil, “Nasıl beğenilirim, ilgi çekerim ?” sorusudur.

Sosyolog Anthony Giddens’ın “saf ilişki” kavramı da bu dönüşümü açıklar. Modern ilişkiler, tarafların birbirlerine sağladıkları fayda sürdüğü müddetçe devam eden sözleşmelere dönüşmektedir. Hakiki aşk anlamayı esas alırken, modern aşk çoğu zaman şartlara bağlıdır. Birinde fedakârlık vardır, diğerinde menfaat.

Böylece aşkın dönüştürücü ve yüceltici boyutu zayıflamakta, derinlik yerini yüzeyselliğe bırakmaktadır. Aşkın bir ideal olmaktan çıkarılıp bir tüketim nesnesine dönüştürülmesi, modern insanın ruhî dünyasında meydana gelen vicdan daralmasının önemli göstergelerinden biridir. 

Güzellik: Hakikatten Kırıntıya

Aşkın zayıfladığı yerde güzellik de anlamını kaybetmeye başlar.

Gelişmiş medeniyetlerde estetik, hakikatin görünür hâliydi. René Guénon’un işaret ettiği gibi, geleneksel sanatın her çizgisi, her motifi ve her sembolü daha yüksek bir gerçeğe gönderme yapardı. Osmanlı minyatüründe perspektifin bulunmayışı teknik bir eksiklik değil, bilinçli bir tercihti; çünkü amaç tek bir insan bakışını merkeze almak değil, ebedî olanı hatırlatmaktı.

Bediüzzaman  ise estetiği çok daha derin bir zemine yerleştirir. Ona göre kâinattaki bütün güzellikler, ilahî isimlerin tecellileridir. Böylece güzellik şahısların keyfî yargılarından kurtulur ve hakikate bağlanır. Bir çiçeğin güzelliği yalnızca göze hoş görünmesinden değil, taşıdığı anlamdan kaynaklanır.

Modern sanatın önemli bir kısmı ise güzelliğin kendisini sorgulamayı ve hatta yıkmayı tercih etti. Dadaizmden soyut ekspresyonizme kadar birçok akım, estetik ölçüleri, manayı parçalamayı sanatın temel amacı hâline getirdi. Elbette bu arayışların kendi tarihsel sebepleri vardı. Ancak sonuçta ortaya çıkan tablo şudur: İnsanlığın önemli bir bölümü artık güzelliği aramaktan çok anlık şaşırtılmayı, anlık hazları beklemektedir.

Medeniyetlerin ruhu zayıfladığında estetik de zayıflar. Sanatın amacı hakikati göstermekten uzaklaşıp yalnızca bir gürültüye dönüştüğünde, insan da güzellik karşısındaki duyarlılığını kaybetmeye başlar. Estetik değer, artık insan ruhunu geliştiren bir unsur olmaktan çok, dikkat çekme ve tüketimi artırma aracına dönüşebilmektedir. Oysa gerçek sanat, insanı gündelik hayatın sıradanlığından kurtararak daha ulvi anlamlara yöneltir. Edebiyatın görevi yalnızca olay anlatmak değil, aynı zamanda varlıktaki güzelliği görünür kılmaktır. Sanatkâr, görünen dünyanın ötesindeki derinliği sezdiren kişidir.

Destandan Fantastik Kahramanlara

Aynı kırılma kahramanlık anlayışında da yaşanmaktadır.

Bu dönüşümün en görünür sonucu süper kahraman kültürüdür. Tarihten gelen abartılı kahramanlık hikayeleri, günümüzde fantastik kahramanlarla yer değiştirdi. Toplumları abartılı kahramanlık hikayeleri ile ayakta tutmak yerine, daha gerçekçi, namuslu, dürüst, kendine ve topluma faydalı rol modeller öne çıkarılmalı değil miydi?

Cengiz Aytmatov’un  “mankurt”  örneğinde olduğu gibi; hafızasını, köklerini ve değerlerini kaybeden insan, güçlü olsa bile yönünü kaybetmiştir. Çünkü gerçek kahramanlık, gücün değil anlamın ürünüdür.

Kahramanlık kavramı da modern dünyada anlam kaybına uğrayan değerlerden biridir. Geleneksel edebiyatta kahraman, yalnızca fizikî cesaretiyle değil; fedakârlığı, adanmışlığı ve yüksek idealleriyle öne çıkar. Günümüzde ise kahramanlık çoğu zaman popülerlik, güç veya kişisel başarıyla özdeşleştirilmektedir. Oysa gerçek kahramanlık, insanın kendi çıkarlarını aşarak daha büyük bir ideal uğruna, anlam uğruna mücadele etmesidir. Toplumlar, kahramanlarını kaybettiklerinde yalnızca tarihî hafızalarını değil, geleceğe dair ideallerini de kaybetmeye başlarlar. 

Güzellik, hakikatin yüzüdür.

Bugün karşı karşıya bulunduğumuz mesele yalnızca ekonomik veya teknolojik değildir. Daha derin bir ruh krizi meselesidir. İnsanlık ilerledikçe neden daha yalnız, daha huzursuz ve daha tatminsiz hâle geliyor sorusunun cevabı burada yatmaktadır.

Aşkın yerini çıkar hesabı, güzelliğin yerini tüketim çılgınlığı, kahramanlığın yerini ise pragmatizm aldığında insanın iç dünyasında büyük bir boşluk oluşur. Bu boşluğu teknoloji, bilim dolduramaz. Daha fazla tüketim de dolduramaz.

Çünkü insan yalnızca maddeden ibaret değildir.

Geri Dönüş Mümkün mü?

Peki kaybolan bu değerleri yeniden kazanmak mümkün mü?

İhtiyacımız olan şey nostalji değildir. Tanpınar’ın işaret ettiği gibi mesele bir sentez meselesidir. Geleneğin derinliğini, çağın imkânlarıyla buluşturabilmek; aşkı yeniden bir anlam yolculuğu, güzelliği yeniden hakikatin dili ve kahramanlığı yeniden fedakârlığın adı hâline getirebilmektir.

Ruhta erdem ve ahlaki terakkiye götüren bir sanat anlayışı Kur’ani bir anlayıştır. Yok olup giden güzele değil, sonsuz olan güzellik duygusunu merkeze alan bir sanat ve edebiyat. İnsana ve kalbi boyuta bakan bir anlayış. 

Modern insanın asıl krizi ekonomik değil, estetiktir; teknolojik değil, ruhsaldır. Ve belki de bütün mesele, yeniden hayranlık duyabilmeyi öğrenmekten ibarettir. Kaybolmaya yüz tutan estetik ve ideal değerleri yeniden keşfetmek ve onları çağın diliyle ifade edebilmektir. İnsanlığın geleceği, yalnızca teknolojik ilerleme veya ekonomik büyüme ile değil; aşkı derinleştiren, güzelliği yücelten ve kahramanlığı yeniden anlamlı kılan bir kültürel ve edebî dirilişle mümkün olacaktır. Çünkü insanı gerçekten insan yapan şey, sahip oldukları değil, uğruna yaşadığı ve fedakârlık yaptığı değerlerdir, erdemleridir. 

https://www.buzzsprout.com/1745031/episodes/19386396