Konserve neşesi veya redkons: Ertelemenin tatlı-acı psikolojisi

Kış hazırlıkları, kültürümüzde adeta bir ritüeldir. Kimisi turşusunu kurar, kimisi tarhanasını serer, kimisi ise kavanoz kavanoz domates konservesiyle mutfağını donatır. Son zamanlarda sosyal medyada karşıma çok çıkan bir ifade, bu hazırlığın psikolojik yönünü esprili bir dille özetliyor: “Konserve neşesi.” İddiaya göre Cambridge ve Boğaziçi Üniversiteleri’nin ortak çalışmasında, kışa konserve stokuyla giren insanların kaygı eşiği daha düşük oluyor. Araştırmanın bilimsel gerçekliği bir yana, kavram o kadar ilgi çekici ki, insanlar kendilerini bu tabirin içinde buluyor. Bir de bu ifadenin tam tersi var: “Redkons.” Yani “konservenin reddi.” Bunu da şöyle tarif ediyorlar: Eğer kafanıza domates konservesi yapmayı koyar da üşengeçlik, yoğunluk ya da “nasılsa yaparız” bahanesiyle vazgeçerseniz, o vazgeçiş sizi bütün kış boyunca takip ediyor ve endişeyle huzursuzlukta artış görülüyor.

Aslında “konserve neşesi” veya “redkons” ifadeleri, psikoloji literatüründe yer alan kavramlar değil ve Cambridge veya Boğaziçi Üniversitesi’nde yapılmış araştırmalar da yok. Ama işin ilginç tarafı şu ki, her iki ifade de günlük hayatın psikolojisini esprili bir şekilde dile getiren bir yaklaşım olarak karşımıza çıkıyor. Ertelemenin, yarım bırakmanın ve pişmanlığın psikolojik yansımasını gayet güzel özetliyor.

Küçük Hazırlıkların Büyük Etkisi

Konserve yapmak ya da yapmamak, ilk başta basit bir mutfak meselesi gibi görünür. Oysa işin perde arkasında psikolojik tatmin boyutu vardır. Tamamladığımız her küçük iş beynimizde dopamin salgısını arttırır. Dopamin, sonraki adıma geçme motivasyonu veren ve kendimizi iyi hissettiren bir ödül hazzıdır. Bu yüzden, konserve kavanozlarının tek tek dolduğunu görmek, aslında beynimizin dopaminle ödüllendirilmesinin somut bir yansımasıdır ve “hazırlıklı olma” duygusunun somut simgesidir. Bu duygu kişiye güven verir, kaygıyı azaltır. Psikolojide buna benzer bir durum “tamamlanmışlık etkisi” (Zeigarnik etkisi’nin tersi) olarak açıklanır. Zeigarnik etkisine göre