Nebevî Ufuktan Evrensel Eğitime…

İnsanlığın tarih sahnesindeki en köklü dönüşümleri, yalnızca siyasi ya da ekonomik hamlelerle değil; derinlikli bir eğitim, rehberlik ve tebliğ anlayışıyla gerçekleşmiştir. Bu bağlamda bütün Peygamberler, özellikle de Hz. Muhammed (SAV), insanlığın hem kalbini hem de aklını inşa eden bir eğitim anlayışı ortaya koymuşlardır. Bu model, yalnızca bilgi aktaran değil; insanı dönüştüren, onu hakikatle buluşturan ve hayatın bütün alanlarına rehberlik eden semavî bir mahiyet taşır.

İslam düşünce geleneği içinde; insan yetiştirme nebevî çizgisini derinlemesine ele alan ve çağın idrakine uygun şekilde yeniden yorumlayan önemli isimlerden biri Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri, diğeri ise onun açtığı ufku özgün yorumuyla çağdaş dünyaya taşıyan Fethullah Gülen Hocaefendi’dir. Bu iki rehberin eğitim ve rehberlik anlayışları ile Peygamberlik mesleği olan muallimlik yani insan yetiştirme esasları arasında, süreklilik arz eden derin bir benzerlik ve aynı zamanda bu Peygamberî ruhun çağın ihtiyaçlarına göre şekillenmiş özgün ve evrensel  yorumunu  görürüz.

Nebevî Kaynağın Devamlılığı ve Yorumu:
Genel olarak Peygamberlerin, özellikle de Hz. Muhammed’in (SAV) tebliğ, rehberlik ve eğitim anlayışlarını incelediğimizde; bu nebevi esaslarla, Fethullah Gülen Hocaefendi’nin bizzat hayatına ve fikirlerine yansıttığı, Hizmet Hareketi eğitimci ve rehberlerinin de uygulamaya gayret ettiği eğitim ve rehberlik anlayışı arasında ciddi yaklaşım esasları olması çok önemli bir tespittir.

Bu önemli tespitten yola çıkarak şu değerlendirmeyi yapabiliriz; Hizmet Hareketi’nin ve Fethullah Gülen Hocaefendi’nin rehberlik ve eğitim anlayışının esas kaynağı; Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri’nin nev-i şahsına münhasır bakışıyla ele alınmış Nebevî ve özgün bir yaklaşımdır. Fethullah Gülen Hocaefendi; bu Peygamberî ufku, kendine has yorumuyla evrensel değerler çerçevesinde Batılı ve Doğulu kaynaklarla da buluşturarak çok özel bir eğitim anlayışını ortaya koymuştur…

Burada dikkat çeken en önemli nokta şudur: Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri, Kur’an ve kainat merkezli bir tefekkürle imanı; tahkikî bir zemine oturturken; Fethullah Gülen Hocaefendi ise aynı zemini esas alarak, bu özdeğerleri, eğitim kurumları, eğitim ve diyalog faaliyetleriyle, küresel açılımlarla pratik ve uygulanabilir bir yaklaşım hâline getirmiştir. Her iki yaklaşım da doğrudan doğruya Hz. Muhammed’in (SAV) eğitim metodolojisinden beslenmektedir.

Tevhîd Esaslı Bir Rehberlik ve Eğitim Anlayışı:
Bütün Peygamberler ve Hz. Muhammed; (SAV) Allah, kâinat, İnsan üçlüsünün açılımını doğru anlamış insan yetiştirmeyi misyonlarının en başına koymuşlardır. Bu üç temel kavramı buluştururken kalp-kafa izdivacı, dini ilimlerle fen ve sosyal ilimlerin birlikte ele alınması esaslı tevhid anlayışı, Hizmet Hareketi’nin eğitimci ve rehberlerinin de olmazsa olmaz bir hayat düsturu olmuştur.

Bu yaklaşım, yalnızca teorik bir inanç sistemi değil; aynı zamanda insanın varlıkla kurduğu ilişkinin yeniden inşasıdır. Bediüzzaman Said Nursî bu noktada “kâinat kitabı” kavramıyla, Evreni ve varlığı doğru okunması ve yorumlanması gereken bir kitap olarak ele alır. Ona göre insan, hem kendini hem de evreni okuyarak Allah’a ulaşır.

Fatiha Suresi’nde yer alan “Rabbu’l-âlemîn” ifadesi, Allah’ın kâinatın tek sahibi, yaratılmışların maliki ve Yaratıcısı olduğunu ifade etmektedir. İbadet edilmeye layık yegâne mabudun tek Allah olduğunu ilan eden bu kavramda; yine Fatiha Suresi’nde yer aldığı gibi “İyyake nabudu; yalnız sana ibadet/kulluk ederiz” lafzı da “Rabbu’l-âlemîn” olan Allah’a kulluğu ifade ettiği için, Tevhit inancı, esası ortaya konmuş olur ki Fethullah Gülen Hocaefendi’nin de eğitim anlayışının esasını oluşturur.

Fethullah Gülen Hocaefendi, bu anlayışı modern eğitim diliyle ifade ederek, “iman–ilim–aksiyon” bütünlüğünü vurgular. Ona göre eğitim, insanın hem kalbini hem aklını hem de davranışlarını aynı anda inşa etmelidir. Bu da nebevî metodun evrensel eğitim kriterleriyle çağdaş dünyaya bir yansımasıdır.

Peygamberler Muallimdir ve Hak ve Hakikati Çevrelerine Anlatacak Muallimler Yetiştirmişlerdir:
Muallimlik faktörü; Nebevî yaklaşımla Fethullah Gülen Hocaefendi’nin  eğitim ve rehberlik yaklaşımı arasındaki en güçlü ortak noktalardan biridir. Hz. Muhammed (SAV),  “Ben ancak muallim olarak gönderildim.” diye buyurarak muallimliği; sadece bireylere Hak ve hakikatı anlatmakla yetinmeyip, onları başkalarına rehberlik edecek şekilde yetiştiren bir kavram olarak ele almıştır.

Hz. İsa’nın (AS) havarileri; doğruları, güzellikleri insanlara anlatıp kötülüklerden de onları uzak tutma misyonlarını eda etmeye çalışmışlardır. Hz. Muhammed’in (SAV) sahabeleri de gerek çevrelerine gerekse o dönemin imkanlarıyla uzaklardaki noktalara giderek Allah’ı ve O’nun yarattığı evreni çevrelerine anlatmaya çalışmışlardır. Fethullah Gülen Hocaefendi’nin yetiştirdiği rehber ve eğitimciler de dünyanın birçok noktasına ulaşarak benzer rehberlik ve eğitim yaklaşımıyla öğrencilerine ve ailelerine evrensel değerler ufku içerisinde aynı hakikatleri anlatmaya çalışmışlardır.

Hizmet Hareketi eğitimcileri de nebevi bir anlayışla muallimi merkeze alan bir eğitim yaklaşımı ortaya koyarken; “muallim”i sadece bilgi aktaran değil, aynı zamanda karakter inşa eden bir rehber olarak tanımlamıştır. Bu yaklaşım, modern pedagojide “rol model öğretmenlik” olarak ifade edilen kavramla örtüşmektedir. Muallimler “Örnekleri kendinden bir hareket” çizgisiyle dünyanın her yerine eğitim ve rehberlik anlayışlarını yansıtmışlardır.

Eğitim ve Rehberlikteki; Fırsat Eşitliği ve Diyalog:
Nebevî eğitim anlayışı; dil, din, ırk ayırmadan kadın-erkek, hür-köle, genç-yaşlı, çoluk-çocuk her kesimi kucaklayan temel bir yaklaşımdır. Hizmet Hareketi de yukarıda ifade edilen farklı kesimleri ayırt etmeden eğitim-rehberlik ve diyalog çalışmalarında insanlar arasında asla ayrım yapmamaktadır.

Bu yaklaşım, özellikle günümüz dünyasında büyük önem taşımaktadır. Hz. Muhammed’in(SAV), Medine’de kurduğu toplum, farklı inanç ve kimliklerin bir arada yaşadığı çoğulcu bir modeldir.

Fethullah Gülen Hocaefendi, bu modeli “diyalog” kavramı üzerinden yeniden yorumlamış; farklı kültürler ve inançlar arasında köprü kurmayı eğitim anlayışının bir parçası hâline getirmiştir.

Eğitimde Evrensellik:
Hz. Muhamed’in (SAV) eğitim ve öğrenme esaslarında evrensel bir açılım söz konusudur. O, “Hikmetli söz mü’minin yitiğidir. Onu nerede bulursa, almaya en çok onun hakkı vardır.” buyurmuştur. (Tirmizî, 2017: 947) Buradaki hikmetli sözle; ahlaki, ilmi ve bilimsel değeri olan tüm evrensel hakikatler ifade edilmiştir.

Ayrıca Hz. Muhammed (SAV), “İlim Çin’de de olsa ona talip olun. Çünkü ilim her Müslümana farzdır.” (Beyhakî, Şuabu’l-İman-Beyrut, 1410, 2/253) diyerek öğrenme ve öğretme çalışmalarının din, dil, ırk ve coğrafya ayırt etmeden dünyanın her tarafında yapılacağını söylerken dünyaya açılmanın evrensel bir yaklaşımla gerçekleşebileceğini vurgulamıştır ki Hizmet Hareketi de dünyanın birçok yerinde okullar açarak eğitim öğretim anlayışının evrenselliğini ortaya koymuştur.

Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri de “Vicdanın ziyası ulûm-u diniyedir, aklın nuru fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizacıyla hakikat tecelli eder.” demiş ve “fen ilimleri ile din ilimlerinin birlikte okutulması” gerektiğini savunarak bu evrenselliği teorik olarak temellendirmiştir.

Eğitimde ve Rehberlikte; Önce Yaparak, Yaşayarak ve Kendi Örnek Hayatında Göstererek Anlatma ve Öğretme Anlayışı:
Buhari’de önce örnek insan olma yaklaşımı şöyle anlatılmıştır: “Hz. Peygamber özellikle ibadetlerin nasıl yapılacağını göstermek için yaşayarak, bizatihi göstererek güzel bir örneklik sunmuştur. Hz. Peygamberimiz (SAV), öğrettiği her bir ilâhî emri önce kendisi yapmış, yaparak ve yaşayarak uygulamalı olarak öğretmiştir.” (Buhârî, 2017: 369; Ebû Dâvûd, 2015: 101; İbn Mâce, 2013:126).

Bu metod, modern eğitimde “experiential learning” olarak adlandırılmaktadır. Bediüzzaman Said Nursî hayatıyla eserlerini bütünleştirmiş; Fethullah Gülen ise bu yaklaşımı eğitim kurumlarında sistematik hâle getirmiştir.

Eğitimde; Sevgi, Merhamet, Şefkat ve Hoşgörü Yaklaşımını Esas Almak:
Kur’an; “Hz. Peygamber iyiliği emredip kötülükten sakındırmıştır.” (A’râf, 7/157) şeklinde ifadesiyle bu yaklaşımın esas alınması gerektiğini vurgularken de aynı zamanda sevgi, şefkat, hoşgörülü ve yumuşak bir üslup kullanma hususunu hatırlatmıştır. Kur’an’da; “Sen onlara karşı sert olsaydın etrafından dağılıp giderlerdi.” buyrulmaktadır (Âl-i İmrân, 3/159)

Hz. Muhammed’in hayatından bir örnekle bu yaklaşımı açıklayalım; Bir defasında hurma ağaçlarını taşlayan bir çocuğu yakalayanlar, cezalandırması için Hz. Peygamber’in huzuruna getirmişler ama Hz. Peygamber( SAV) onu azarlamak yerine şefkatli bir yaklaşımla; “Evladım, ağacı niye taşlıyorsun, onu altına dökülenlerden ye.” diyerek nasihat etmiştir.

Bu yaklaşım, pedagojik olarak “şefkat temelli disiplin” modelinin erken bir örneğidir. Fethullah Gülen Hocaefendi de eserlerinde sıkça “kalplere girmenin yolu sevgiden geçer” vurgusunu yapar. Kendisi çevresindeki arkadaşlarının talebelerinin her zaman gönlünü almış ve onlara şefkatle yaklaşmış, dertlilerin dertleriyle yakından ilgilenerek çözümler aramıştır. Hizmet Hareketi eğitimcileri de öğrencileriyle aralarında ölçülü bir muhabbet atmosferi kurmuşlardır. Öğrencileriyle aralarında nebevi ruha uygun bir şefkat anlayışı ve sevgi  köprüleri kurmuşlardır.

Nebevî Mirasın Çağdaş Yorumu:
Nebevî değerlerle örülü, evrensel değerleri de kucaklayan Hizmet eğitim anlayışında yer alan eğitim ve rehberlik normlarını şu başlıklar altında ele alabiliriz:

“Muallim” faktörü ve öğretmen yetiştirme, aile odaklı eğitim, rol-model abla ve abiler (belletmenler), ışık evler faktörü, insana (kalp-kafa izdivacı) bütüncül yaklaşım ve tevhid eksenli eğitim, bilginin özümsenmesi (hazmedilmesi) esaslı eğitim yaklaşımı, müspet hareket anlayışı, insanı kamil ve salih insan yetiştirme esası, ortak akıl, kolektif şuur ve ferdi gelişme (ferdin çiçek açması), altın nesil; sevgi, temsil ve murakabe esaslı eğitim anlayışı, Hizmet’e ait değerlerin evrensel değerlerle mecz edilmesi, sadakat, ihsan ve ihlas merkezli eğitim, Hizmet okullarındaki; bilim, kültür, sanat, dil yarışmaları ve olimpiyatlar faktörü, fütüvvet esaslı eğitim, isar merkezli eğitim, örnekleri kendinden bir hareket esaslı eğitim anlayışı.

Bu çerçevede bakıldığında, Hz. Muhammed (SAV) ile başlayan nebevî eğitim normları; Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri tarafından; Allah, insan ve kainat ufkunda, iman merkezli bir tefekkür sistemi hâline getirilmiş, Fethullah Gülen Hocaefendi ise bu değerleri ve normları, küresel ölçekte uygulanan, evrensel değerlerle bütünleşmiş, dinamik ve aksiyoner eğitim felsefesine dönüştürmüştür ki Hizmet Hareketi eğitimcileri de bu kriterleri benimseyerek ve özümseyerek dünyaya yayılmışlardır.

Bu süreklilik, yalnızca tarihsel bir benzerlik değil; aynı zamanda insanlığın ihtiyaç duyduğu evrensel bir eğitim paradigmasının da ifadesidir. Bu paradigma, insanı merkeze alan, sevgiyi esas kabul eden, bilgiyi hikmetle buluşturan ve nihayetinde insanı hem kendisiyle hem de Yaratıcısıyla barıştıran bir yol haritası sunmaktadır.