PET şişelerden milyarlık vurgun

Türkiye’de ambalaj atıklarının geri dönüşümüne katkı sağlama vaadiyle hayata geçirilen Depozito İade Sistemi (DOA), şirketler için devasa bir hammadde kâr kapısına dönüşürken, sokak toplayıcılarını ve kamu kaynaklarını zarara uğratıyor. Evrensel gazetesinden gazeteci Dicle Sezen Öz’ün kaleme aldığı araştırmaya göre, adrese teslim otomat ihalelerinden küresel markaların hammadde tedarik zincirine kadar uzanan süreçte milyarlarca liralık bir rant düzeni işletiliyor.

Yurttaş Ayrıştırıyor, Şirketlerin Maliyeti Yarı Yarıya Düşüyor

Türkiye, sanayinin plastik ihtiyacını yıllardır sokak toplayıcılarının emeği ve Avrupa'dan ithal edilen çöplerle karşılıyordu. Ancak toplanan ve ithal edilen bu atıkların kirli ve ayrıştırılmamış olması; ayıklama, yıkama ve parçalama süreçleri nedeniyle ton başına 450 doları bulan ciddi bir işleme maliyeti yaratıyordu.

DOA sistemiyle birlikte vatandaşların iade otomatlarına bıraktığı temiz, ezilmiş ve sınıflandırılmış pet şişeler sayesinde şirketlerin işleme maliyetleri yarı yarıya azaldı. Bakir (sıfır) plastiğin tonunun petrol fiyatlarındaki artışla 1400 dolara dayandığı piyasada, dönüştürülmüş plastik (rPET) kullanan sanayiciler hammadde maliyetini %35 oranında düşürürken, dönüştürücü tesis sahipleri ise ton başına 600 ila 900 dolar arasında net kâr elde ediyor.

İhaleler Pazarlık Usulüyle Dağıtıldı: 1 Milyar Liralık Kaynak

Zincir marketler, AVM'ler ve kamusal alanlara konulması zorunlu tutulan depozito iade makineleri için açılan ihaleler, doğal afet ve salgın durumlarında uygulanan "21/b pazarlık usulü" ile adrese teslim şekilde yapıldı.

DOA Çevre Yönetim Hizmetleri A.Ş. tarafından gerçekleştirilen ihaleler kapsamında 6 firmaya toplam 970 milyon 605 bin TL (yaklaşık 1 milyar TL) kaynak aktarıldı. Aslan payını 399,4 milyon TL ile zincir marketlerin raf altyapısını sağlayan ÜÇGE Grup iştiraki Revego A.Ş. alırken, kalan tutarlar GDS Geri Dönüşüm, Optimum Süreç Tasarımı, Kapella Elektromekanik, ACO Geri Dönüşüm ve RVM Systems şirketleri arasında paylaştırıldı.

Dev Sanayi Gruplarından Küresel Markalara Uzanan Çark

Otomatlardan toplanan temiz plastik atıklar; Dogapet, Saytek ve Ecosan gibi tesislerde kırma makinelerinden geçirilerek eriyik granül haline getiriliyor. Yılda ortalama 25 bin ton kapasiteyle çalışan Ecosan’ın 2025 yılı işlem hacminin yaklaşık 30 milyon dolara (1,4 milyar TL) ulaştığı hesaplanıyor.

Söz konusu granüller, İSO 500 listesinde yer alan Köksan Holding, Bakcycle, Gama Recycle, Ravago Petrokimya, Bayfa ve PAAG gibi sanayi devlerinin üretimine hammadde olarak giriyor. Bu tesislerde işlenen dönüştürülmüş hammadde ise Coca-Cola, Unilever, H&M, Zara, Adidas, Nike ve Burberry gibi dünya devi markalara tedarik ediliyor. Sanayi devleri bu sayede yüz milyonlarca liralık maliyet tasarrufu sağlarken, yüksek kâr oranlarıyla bilançolarını büyütüyor.

Fatura Sokak Toplayıcılarına ve İşçilere Kesildi

Sistemin getirdiği dönüşümün ağır faturası ise kayıt dışı ve güvencesiz çalışan 500 binin üzerindeki sokak toplayıcısına kesildi. Makinelerin yaygınlaşmasıyla birlikte önceden bir saatte topladıkları plastik miktarını artık günlerce bulamadıklarını belirten toplayıcılar, günlük ortalama 400 TL gelir kaybı yaşadıklarını dile getiriyor.

Öte yandan haberde, kâr marjını artırmak adına yoğun üretim baskısının uygulandığı geri dönüşüm tesislerindeki iş güvenliği ihlallerine de dikkat çekildi. Son yıllarda KÖKSAN, Gama Recycle ve Ravago gibi firmaların kırma ve eritme ünitelerinde yaşanan patlama ve makine sıkışması vakalarında işçilerin hayatını kaybettiği ve uzuv kayıplarının yaşandığı hatırlatıldı.