ULEMÂÜ'S-SÛ'DAN ÜMMETİN ÇEKECEĞİ VAR!

Dinî İlimlerin Temsilcileri ve Siyasî İktidar Karşısında Âlimlerin Sorumluluğu

Kur'ân-ı Kerîm'in temel ölçülerinden biri, şahısları değil vasıfları, makamları değil fiilleri esas almasıdır. Bir davranışın meşru veya gayrimeşru oluşu, onu gerçekleştiren kişinin kimliğine, makamına yahut siyasî mensubiyetine göre değişmez. Nitekim Kur'ân, insanın kendisi ve yakınları aleyhine bile olsa adaletten ayrılmamasını emreder (en-Nisâ 4/135).

Peygamber Efendimiz'in mesajının doğru anlaşılması, insanlara ulaştırılması ve değişen şartlar karşısında muhkem esaslar çerçevesinde yorumlanmasında âlimlerin vazgeçilmez bir misyonu vardır. Tarih boyunca rabbanî âlimler bu sorumluluğu yerine getirmiş; gerektiğinde zalim yöneticilere karşı hakkı savunmuş, baskılara maruz kalmış ve ağır bedeller ödemişlerdir.

Ancak aynı tarih, ilmini makam, servet ve siyasî nüfuz elde etmek için kullanan kimselere de şahit olmuştur. İslâmî literatürde bunlar ulemâü's-sû', yani ilmini kötüye kullanan âlimler olarak nitelendirilmiştir.

Bir hadiste şöyle buyrulmaktadır:

وَيْلٌ لِأُمَّتِي مِنْ عُلَمَاءِ السُّوءِ، يَتَّخِذُونَ هَذَا الْعِلْمَ تِجَارَةً، يَبِيعُونَهَا مِنْ أُمَرَاءِ زَمَانِهِمْ رِبْحًا لِأَنْفُسِهِمْ، لَا أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَهُمْ.

“Ümmetimin kötü âlimlerden çekeceği var! Onlar ilmi ticaret vasıtası hâline getirir, şahsî menfaat elde etmek için zamanlarının yöneticilerine satarlar. Allah onların ticaretini kazançlı kılmasın!” (Müttakī el-Hindî, Kenzü'l-ummâl, nr. 29038.)

Bu uyarının işaret ettiği tehlike, dinî ilmin hak ve adaleti savunmak yerine güç sahiplerinin gayrimeşru icraatlarını meşrulaştıran bir araca dönüştürülmesidir.

Siyasî Tercih Ne Zamandan Beri Farz Oldu?

Türkiye'de dinî hükümlerle siyasî tercihler arasındaki sınırın tartışılmasına yol açan açıklamalar yapan isimlerden biri Prof. Dr. Hayrettin Karaman'dır.

Karaman, 2017 anayasa referandumu öncesinde “evet” tercihini, farz olan bir hedefe ulaştıran vasıtanın da farz olabileceği şeklindeki fıkıh kaidesiyle ilişkilendirmiştir. 1 Şubat 2019 tarihli “Evet demek farzdır dedim mi?” yazısında bunun kendi içtihadî görüşü olduğunu, farklı düşünenlerin farzı terk etmiş sayılmayacağını belirtmiştir.

Ancak burada temel soru şudur: Bir anayasa değişikliğinin dinî bakımdan farz olan bir hedefe ulaştıracağı hangi delille ortaya konulabilir?

Bir siyasî tercihi yararlı görmek başka, onu dinî farziyetle ilişkilendirmek başkadır. Siyasî tercihler toplumun maslahatına ilişkin farklı değerlendirmelere açıktır. Bunların dinî yükümlülük seviyesine taşınması ciddi bir fıkhî gerekçelendirme gerektirir.

Hiçbir siyasî parti dinin kendisi, hiçbir siyasî lider de dinî hakikatin mutlak temsilcisi değildir.

Kamu İhaleleri, Komisyon ve Hayır Kurumları

Karaman'ın 27 Aralık 2013 tarihli “Rüşvete ve yolsuzluğa fetva verilmez” başlıklı yazısı da önemli sorular doğurmaktadır.

Karaman, ihale kârlarından siyasî amaçlarla komisyon alınmasına fetva verdiği iddiasını reddetmiştir. Ancak kamu ihalesi alan kişilerin, gelecekte iş alamama endişesiyle hayır kurumlarına yardım yapmaları durumunda sevap kazanamayacaklarını, bununla birlikte yardımın kayıtlı ve şeffaf olması şartıyla hayır kurumlarının bundan yararlanabileceğini belirtmiştir.

Burada üzerinde durulması gereken mesele, bağışın gerçek mahiyetidir.

Bir iş insanı, kamu otoritesinin beklentisi veya ileride ihale alamama korkusuyla yardım yapıyorsa bu bağış ne ölçüde gönüllüdür? Bağışın hayır kurumuna yapılması, kamu otoritesinin nüfuzundan doğan sakıncaları ortadan kaldırır mı?

Karaman, ehil olmayan kişiye yardım yapacağı için ihale verilmesini gayrimeşru saymaktadır. Ancak kamu otoritesinin nüfuzuyla bağış arasında fiilî bir ilişki kurulması ihtimali de ayrıca değerlendirilmelidir.

Kamu Malından Bir İğnenin Bile Hesabı Sorulacak!

Peygamber Efendimiz, kamu görevlilerinin sorumluluğunu son derece çarpıcı ifadelerle ortaya koymuştur:

مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ مِنْكُمْ عَلَى عَمَلٍ فَكَتَمَنَا مِخْيَطًا فَمَا فَوْقَهُ كَانَ غُلُولًا يَأْتِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ

“Sizden birini bir işe tayin ettiğimizde, bizden bir iğneyi veya daha fazlasını gizleyecek olursa bu gulûldür (kamu malına ihanettir). Kıyamet günü onu beraberinde getirecektir.”

Bu sözleri işiten Ensar'dan bir sahabî, görevin ağır sorumluluğundan korkarak memuriyetinin geri alınmasını istemiştir. Bunun üzerine Allah Resûlü uyarısını tekrarlamıştır:

“Sizden kimi bir göreve tayin edersek, az veya çok ne elde etmişse getirsin. Kendisine verileni alsın, yasaklanandan uzak dursun.” (Müslim, Sahîh, “İmâre”, hadis nr. 1833; Ali el-Kārî, Mirkātü'l-mefâtîh, ilgili hadisin şerhi.)

Üstelik burada örnek verilen şey büyük bir servet değil, bir iğnedir!

Bir başka rivayette Ebû Râfi‘, Peygamber Efendimiz'in Bakī‘ kabristanından geçerken iki defa “Yazıklar olsun!” dediğini nakletmektedir. Resûlullah, bu sözleri zekât toplamakla görevlendirdiği hâlde bir elbiseyi zimmetine geçiren ve bundan dolayı azap gören kişi için söylediğini açıklamıştır (İbn Huzeyme, Sahîh, “Zekât”; Beyhakī, Şuabü'l-îmân, ilgili rivayet).

Şahsına yapılan pek çok haksızlığı affeden Peygamber Efendimiz'in kamu malı söz konusu olduğunda gösterdiği hassasiyet dikkat çekicidir. Çünkü kendi hakkından vazgeçmek başka, başkalarının hakkını bağışlamak başkadır.

Hiçbir yönetici, kendisine emanet edilen milletin malını kendi şahsî hakkıymış gibi kullanamaz; başkalarına da keyfî biçimde kullandıramaz.

Kamu Görevlisinin Hediye ve Bağış Alması

Nitekim İslâm fıkıh âlimleri, bu ve benzeri âyet ve hadislerden hareketle, devlette veya herhangi bir kamu kurumunda görev yapan kişinin makamını ve yetkisini kullanarak haksız kazanç elde etmesinin, hatta görevi ve konumu sebebiyle bağış ve teberru kabul etmesinin bile haram olduğunu açıkça ifade etmişlerdir (İbn Âbidîn, Hâşiyetü Reddi'l-muhtâr, 5/372; el-Mevsûatü'l-fıkhiyyetü'l-Kuveytiyye [Kuveyt Fıkıh Ansiklopedisi], 31/272).

Dolayısıyla bir kamu görevlisinin yetkisi sebebiyle elde ettiği menfaatin “hediye”, “bağış”, “teberru” veya “komisyon” olarak isimlendirilmesi, onun gerçek mahiyetini değiştirmez. Belirleyici olan, bu menfaatin kamu görevi ve makamından kaynaklanıp kaynaklanmadığıdır.

Hz. Peygamber de zekât görevlisinin kendisine verilen hediyeleri şahsî malı olarak ayırmasına itiraz etmiş, görevli olmasaydı bu hediyeleri alıp alamayacağını sorgulamıştır. (Müslim, Sahîh, “İmâre”, hadis nr. 1832).

Bir iğnenin bile hesabının sorulacağını bildiren bir dinin kamu görevinden kaynaklanan haksız menfaatlere müsamaha göstermesi düşünülebilir mi?

Yolsuzluk, Hırsızlık ve İçtihadî Tutarlılık

Karaman, 21 Aralık 2014 tarihli “Yolsuzluk başka hırsızlık başkadır” yazısında, bu iki fiilin fıkıhtaki tarif ve cezalarının farklı olduğunu belirtmiştir. Yolsuzluğun günah ve suç olduğunu da açıkça ifade etmiştir.

Klasik fıkıhta had cezasını gerektiren hırsızlıkla diğer haksız mal edinme fiillerinin ayrı kategorilerde değerlendirilmesi doğrudur. Ancak bu teknik ayrım, kamu hakkını ihlâl eden fiillerin ağırlığını azaltmaz. Kur'ân, insanların mallarının haksız yollarla yenilmesini açıkça yasaklamaktadır (el-Bakara 2/188).

Karaman’ın müt‘a nikâhı hakkındaki yaklaşımı da içtihadî tutarlılık açısından dikkat çekicidir. Karaman, “Nikâhla İlgili Birkaç Mesele” başlıklı yazısında, Ehl-i sünnetin dört mezhebine göre haram olan müt‘a nikâhına cevaz verenlerin ve bu görüşe uyanların fâsık sayılamayacağını savunmaktadır. Oysa Resûlullah (s.a.s.), “Allah müt‘a nikâhını kıyamete kadar haram kılmıştır.” buyurmuştur (Müslim, Nikâh, 1406). Karaman’ın bu yaklaşımı, Hz. Peygamber’in açık yasağına rağmen, belirli bir süre ve maddî karşılık esasına dayanan cinsel ilişkinin nikâh adı altında meşrulaştırılmasına kapı araladığı gibi bir bakıma fuhşa dinî bir kılıf hazırlanmasına ve haramın normalleştirilmesine zemin oluşturma demektir. 

Bir fiilin hükmüyle farklı bir içtihada dayanan kişinin dinî sorumluluğunu ayırmanın fıkıh usûlünde bir karşılığı vardır. Ancak farklı içtihatlara gösterilen müsamahanın siyasî tercihlerde de korunması önemlidir.

Bir meselede sözüm ona içtihadî farklılıklara geniş alan tanınırken, siyasî bir tercihin farz olarak değerlendirilmesi hangi usûlî ölçülerle temellendirilmektedir?

Hz. Peygamber’in kıyamete kadar yasakladığını bildirdiği bir meselede farklı içtihat sahipleri fıskla nitelendirilmezken, nassın doğrudan belirlemediği, maslahat değerlendirmesine ve siyasî şartlara bağlı bir tercihin farz hükmüne yükseltilmesi hangi kesin ve bağlayıcı delille temellendirilebilir? Bir meselede içtihadî farklılığa geniş müsamaha gösterilirken diğerinde siyasî kanaatin dinî yükümlülüğe dönüştürülmesi, aynı usulî ölçülerin tutarlı biçimde uygulanıp uygulanmadığı sorusunu gündeme getirmektedir.

Fon Skandalı ve Beraat-i Zimmet

Karaman'ın 8 Kasım 2026 tarihli “Fon komplosu” yazısı, bu tartışmanın güncel örneğini oluşturmaktadır.

Karaman, fon olayını bir skandal ve kul hakkı ihlali olarak nitelendirmiş; suçun şahsîliği ilkesini hatırlatarak Cumhurbaşkanı'na sorumluluk yüklenmesine karşı çıkmış ve Adalet Bakanı'nın açıklamasına dayanarak olayın iktidara yönelik bir komplo olduğu görüşünü savunmuştur.

Elbette suçun şahsîliği vazgeçilmez bir hukuk ilkesidir. Ancak aynı ilkenin siyasî muhalifler için de gözetilmesi gerekir.

Mecelle'nin 8. maddesinde „Beraat-i zimmet asıldır“ denilmektedir.

Bir kimsenin ailesi, yakınları, arkadaşları veya geçmişteki sosyal ilişkileri sebebiyle somut ve şahsî delil bulunmaksızın suçlanması adaletle bağdaşmaz. Kur'ân'ın “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez.” hükmü de bu ilkeyi ortaya koymaktadır (el-En‘âm 6/164).

Öte yandan suçun şahsîliği, kamu yöneticilerinin idarî ve siyasî sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Kamu kurumlarının yöneticileri kimler tarafından atanmıştır? Denetim mekanizmaları görevlerini yerine getirmiş midir? Gerekli tedbirler zamanında alınmış mıdır? Mağdurların hakları nasıl korunacaktır?

Bunlar suç isnadı değil, hesap verebilirlik ilkesinin gerektirdiği sorulardır.

Masumiyet karinesi, hesap vermekten muafiyet anlamına gelmez.

Reâyâ Üzerine Tasarruf Maslahata Menuttur

İslâm hukukunun kamu yönetimiyle ilgili önemli küllî kaidelerinden biri şudur:

“Devlet başkanının halk üzerindeki tasarrufları maslahata bağlıdır.” (Mecelle, md. 58.)

İmam Şâfiî'den nakledilen bir sözde devlet başkanının halk karşısındaki konumu, yetimin velisinin yetim karşısındaki konumuna benzetilmiştir (Süyûtî, el-Eşbâh ve'n-nezâir, ilgili kaide).

Nasıl ki yetimin velisi kendisine emanet edilen malı şahsî çıkarları için kullanamazsa devlet yöneticisi de milletin ortak malını kendi mülkü gibi değerlendiremez.

Devlet yönetimi mülkiyet değil, emanet ve sorumluluk makamıdır.

Hz. Peygamber, itibarlı kişilere ayrı, güçsüzlere ayrı hukuk uygulanmasını kınamış; kendi kızı Fâtıma'nın bile hukuk önünde ayrıcalıklı olmayacağını bildirmiştir (Buhârî, Sahîh, “Hudûd”, 6788; Müslim, Sahîh, “Hudûd”, 1688).

Peygamberimizin kendi ailesi için bile kabul etmediği bir hukukî ayrıcalık, herhangi bir siyasî yönetici veya yakını için nasıl savunulabilir?

Bir âlimin siyasî tercihi olabilir. Ancak bu tercih, dinî hükümleri yorumlarken adaletten ve ilmî tutarlılıktan ayrılmasına gerekçe olamaz.

Beraat-i zimmet yalnızca iktidar mensupları için değil, muhalifler için de geçerlidir. Kamu hakkı bütün toplumun hakkıdır. Maslahat ise yöneticinin ve yakın çevresinin menfaatleriyle özdeşleştirilemez.

Dinî ilimlerle meşgul olan herkesin kendisine sorması gereken önemli bir soru vardır:

Bugün savunduğum hukukî görüşü, aynı fiili siyasî bakımdan karşı olduğum bir kişi gerçekleştirseydi de savunabilecek miydim?

Tarih boyunca siyasî gücün yanında yer almak kolay, gerektiğinde o güce karşı hakkı savunmak zor olmuştur.

Siyasî iktidarlar değişir, makamlar el değiştirir, servetler tükenir. Ancak din adına verilen fetvalar ve bunların toplum üzerinde meydana getirdiği sonuçlar geride kalır.

Âlimlerin vazifesi, dinî argümanları kullanarak zulümleri, kamu kaynaklarının yağmalanmasını, haksız mal edinmeleri ve güçlülerin menfaatlerini meşrulaştırmak değil; hak ve adaletin ölçülerini, kişilerin makamına, gücüne, siyasî kimliğine veya mensubiyetine bakmaksızın herkese karşı aynı kararlılık ve hassasiyetle savunmaktır. Dinî değerleri korumak, aynı zamanda Allah hakkı kapsamında değerlendirilen kamu hukukunu, kul haklarını ve toplumun ortak menfaatlerini korumayı gerektirir.

Gerçek âlim, güç ve iktidar sahiplerine kapı kulu olan veya onların hukuka aykırı fiillerine fetvalarla meşruiyet kılıfı giydirmeye çalışan değil; kimden gelirse gelsin zulmün karşısında, kimin hakkı ihlal edilirse edilsin adaletin yanında durandır. Zira dinin hükümleri şahıslara ve siyasî tercihlere göre değiştirilemez; makam ve iktidar, hiç kimseye dinî ve hukukî dokunulmazlık kazandırmaz.