Fransa: Aynı Toplum, İki Ayrı Yüz

Bir toplumun genetiğini anlamak istiyorsanız, onun kanunlarına değil, gençlerinin ve yaşlılarının olaylar karşısındaki tepkilerine bakabilirsiniz. Uzun zamandır Fransa’da kutuplaşma ve gerilim göze çarpıyor. Fransız toplumu protestolara, sokağın sesine alışık bir toplum; ancak bu kez ortada geçici bir dalga değil, kalıcı bir kırılma var.

Önce yakın tarihe bir göz atalım. 2000 sonrasından bugüne, birlikte yaşamı sınayan gelişmeler şöyle sıralanıyor:

2005, banliyö olayları. Clichy-sous-Bois’da Zyed Benna ve Bouna Traoré’nin bir elektrik tesisinde hayatını kaybetmesinin ardından haftalarca süren olaylar yaşandı. Bu dönem, banliyölerdeki dışlanmışlığı, eşitsizliği, polisle gençlik arasındaki gerilimi ve aidiyet sorununu görünür kıldı.

2015, terör saldırıları. Charlie Hebdo, Hyper Cacher ve 13 Kasım Paris saldırıları Fransa’da derin bir travma yarattı. Güvenlik, radikalleşme, İslam, laiklik ve birlikte yaşama tartışmaları yoğunlaştı.

2018-2019, Sarı Yelekliler. Mesele bu kez banliyölerden farklıydı. Hareket; satın alma gücü, sosyal adalet, temsil ve vatandaşın kendini dinlenmiş hissetmemesi üzerinden büyüdü. Fransa’daki toplumsal kırılmaların yalnızca din ya da göç ekseninde olmadığını gösterdi.

2020, Samuel Paty. Bir öğretmenin öldürülmesi; laiklik, ifade özgürlüğü, okulun Cumhuriyet içindeki rolü ve radikalleşme konularını yeniden ülkenin merkezine taşıdı.

2021, Cumhuriyet İlkeleri (Principes de la République). Cumhuriyet değerlerinin korunması, “séparatisme” kavramı, dernekler, dinî yapılar ve toplumsal bütünlük etrafında yeni bir dönem başladı.

2023, Nahel ve yeni banliyö olayları. Nanterre’de Nahel’in polis ateşiyle öldürülmesinin ardından ülkenin pek çok yerinde olaylar patlak verdi. Polis-gençlik ilişkisi, adalet duygusu, mahalleler ve kurumlara güven yeniden tartışıldı.

2024-2026, güven ve siyasi parçalanma. Artık tek bir sorun yok: Kimlik, göç, din, laiklik, antisemitizm, Müslüman karşıtlığı, toplumsal kutuplaşma ve siyasete güven aynı anda tartışılıyor. OECD’nin 2026 verilerine göre ulusal hükümete yüksek ya da orta düzeyde güven 2025’te yalnızca yüzde 22; siyasi partilere güven ise yüzde 15.

Siyasi sahneye de kısaca bakalım. 2000’lerde Chirac dönemi, AB anayasasının referandumda reddedilmesiyle sarsıldı; sağ-sol kırılması derinleşti. 2007-2012 arasında Sarkozy, güvenlik ve kimlik eksenli sert bir sağ politikayla iktidara geldi; göç ve İslam tartışmaları kamuoyunun merkezine yerleşti. 2012-2017’de Hollande’ın sol iktidarı, ekonomik durgunluğun ve 2015 Paris saldırılarının gölgesinde kaldı; terörle mücadele kalıcı bir iç politika meselesine dönüştü. 2017’den bugüne ise Macron, geleneksel sağ-sol ekseni kırarak merkez bir hareketle iktidara geldi; Sarı Yelekliler, emeklilik reformu krizleri ve sokak protestolarıyla kesintisiz bir toplumsal gerilim dönemi yaşandı.

Bu dönemin yapısal eğilimleri açık: Aşırı sağın (RN) seçimden seçime güçlenmesi, laiklik-din geriliminin derinleşmesi, güven bunalımı ve siyasi kurumlara yönelik kitlesel hayal kırıklığı.

İşte tam bu noktada, Ekim 2026’da yayımlanan IFOP/Marianne araştırması devreye giriyor. Araştırma laikliği, dinî görünürlüğü ve özgürlüğü aynı masaya koyuyor; masanın iki yanında da iki ayrı kuşak oturuyor.

Rakamlar sade ama çarpıcı. 9 bin 689 kişiyle yapılan ankette yetişkinlerin yüzde 53’ü Müslüman kadınların sokakta başörtüsü takmasına karşı çıkıyor. Ancak 18-24 yaş grubunda tablo tersine dönüyor: yüzde 62 destek, yalnızca yüzde 13 karşıtlık. 65 yaş üstünde ise karşıtlık yüzde 74’e çıkıyor. Aynı cumhuriyet, aynı okullar, aynı sokaklar; ama bambaşka iki Fransa. Üstelik eğilim de önemli: Karşıtlık 2012’de yüzde 63 iken bugün yüzde 53’e inmiş, destek yüzde 7’den yüzde 22’ye yükselmiş. Toplum yavaş yavaş yön değiştiriyor.

Yine de acele sonuç çıkarmamak gerekir, çünkü araştırma bir çelişkiyi de gözler önüne seriyor. Aynı katılımcılar, devlet okullarında abaya ve kamis yasağına yüzde 75, onbeş yaşından küçük kızların başörtüsünün yasaklanmasına yüzde 72, spor müsabakalarında belirgin dinî simgelerin yasaklanmasına yine yüzde 72 oranında “evet” diyor. Her yaştan kadın için kamusal alanda başörtüsü yasağının referanduma götürülmesine bile yüzde 60 destek var. Bu rakamlar yürürlükteki yasaları değil, anketçinin sorduğu siyasi önerilere verilen cevapları yansıtıyor. Yine de bir eğilimi gösteriyorlar: Fransa’da güvenlik ve kimlik endişesinin sesi, özgürlük refleksinden daha yüksek duyuluyor.

Tartışma yalnızca başörtüsüyle de sınırlı değil. Katılımcıların yüzde 65’i Alsace-Moselle’deki Concordat düzeninin kaldırılmasını istiyor; yüzde 64’ü dinî yapılara ve mezhep okullarına her türlü kamu desteğinin kesilmesinden, yüzde 58’i sokakta kipa yasağından yana. Yani mesele tek bir inancın görünürlüğü değil; laikliğin hangi sertlikte, kime ve hangi simetriyle uygulanacağı. Hukuk devleti açısından en kritik soru da burada başlıyor: Yasak herkese eşit mi uygulanacak, yoksa toplumun belirli bir kesiminin üzerine mi yoğunlaşacak?

Anketin son bölümü belki de en uyarıcı olanı. 2027’de Marine Le Pen’in seçilmesi gibi varsayımsal bir senaryoda dinî azınlık mensuplarının yüzde 63’ü saldırı ve ayrımcılığın artmasından, yüzde 61’i dinî özgürlüklerinin kısıtlanmasından endişe ediyor. Tüm katılımcıların yüzde 41’i ise haksız bulduğu yasalara uymamayı düşünebileceğini söylüyor. Burada kesin bir davranış tahmini değil, koşullu cevaplar var; ama bir toplumun yasaya duyduğu güvenin bu denli koşullu olması, başlı başına bir alarm.

İnsan hakları ve toplumsal barış üzerine çalışan biri olarak şunu söylemem gerekir: Laiklik, özünde özgürlüğün güvencesi olarak doğmuştur. Devletin inançlar karşısındaki tarafsızlığı, bireyin vicdanını korumak içindir; vicdanı denetlemek için değil. Tarafsızlık ilkesi bir kıyafet yönetmeliğine indirgendiğinde, ilkenin kendisi yara alır. Laikliği savunmak ile belirli bir inancı görünmez kılmak aynı şey değildir. Bu ikisini ayırt edebilmek, bir demokrasinin olgunluk ölçüsüdür.

Gençlerin tavrı ise bir umut kapısı aralıyor. Onlar çok kültürlü bir Fransa’da büyüdü; komşusunun, sınıf arkadaşının, iş arkadaşının inancı onlar için tehdit değil, gündelik hayatın sıradan bir parçası. Bu kuşak yarın sandığa ve kürsüye geldiğinde, Fransa’nın laiklik anlayışını yeniden yazabilir. Tabii bunun için o güne kadar özgürlüklerin korunması ve demokrasinin koruyucu mekanizmalarının işlemesi gerekiyor.

Anketler kader değildir; ama bir toplumun nabzını tutarlar. Fransa’nın nabzı bugün iki ritimde atıyor: Biri korkunun, öteki özgürlüğün ritmi. Hangisinin ağır basacağını 2027’den önce siyasetçiler değil, bu ülkenin vatandaşları, aydınları ve sivil toplumu vereceği tepkilerle belirleyecek.

Kaynak: IFOP pour Marianne, 13 Ekim 2026