Sorun alışkanlık mı ihtiyaç mı?

İnsan, zararlı olduğunu bildiği bir davranışı neden tekrar tekrar yapar? Sigaranın sağlığa zarar verdiğini bilmeyen yoktur. Saatlerce sosyal medyada vakit geçirmenin zamanı nasıl tükettiğinin de farkındayız. Fazla şekerin, hazır gıdaların veya kontrolsüz ekran kullanımının bedenimize ve ruhumuza iyi gelmediğini de biliyoruz. Buna rağmen pek çoğumuz, "Bu son olsun." dediğimiz davranışlara yeniden dönebiliyoruz.

İlk bakışta bunun sebebi irade zayıflığı gibi görünebilir. Oysa insan davranışlarını inceleyen psikoloji ve nörobilim, alışkanlıkların çoğunun yalnızca bir tercih olmadığını; aynı zamanda karşılanmaya çalışılan bir ihtiyacın işareti olduğunu ortaya koyuyor. Başka bir ifadeyle, birçok kötü alışkanlık sadece zarar veren bir davranış değil, aynı zamanda eksik hissedilen bir ihtiyaca verilmiş yanlış bir cevaptır.

Her Alışkanlığın Ardında Bir İhtiyaç Saklıdır

Bir davranışın zararlı olması, onun sebepsiz olduğu anlamına gelmez. 

Davranış bilimleri alışkanlıkların genellikle "tetikleyici–davranış–ödül" döngüsü içinde geliştiğini gösteriyor. Beyin, kendisine kısa süreli de olsa rahatlama sağlayan davranışları kaydeder ve benzer durumlarla karşılaştığında aynı yolu tekrar kullanmaya meyleder. Çünkü beynin önceliği, o davranışın doğru veya yanlış olması değil; o anda işe yarıyor olmasıdır.

Mesela bir kişi sigarayı yalnızca nikotin bağımlılığı nedeniyle içmeyebilir. Bazen birkaç dakikalık mola vermek, işin yoğunluğundan uzaklaşmak veya zihnini toparlamak için eli sigaraya uzanır. Başkası sosyal medyada saatler geçirirken aslında eğlenmekten çok, zihnini meşgul eden düşüncelerden uzaklaşmaya çalışıyordur. Bir başkası ise gerçekten acıktığı için değil; üzüntüsünü bastırmak, kendini ödüllendirmek ya da içindeki boşluğu doldurmak için sürekli atıştırıyordur.

Dinlenmek, huzur aramak, anlaşılmak, değer görmek, sevilmek, yalnızlığını paylaşmak ya da sadece biraz nefes almak herkes için ihtiyaçtır. Asıl mesele, bu ihtiyaçları hangi yollarla karşılamaya çalıştığımızdır. Çünkü doğru bir ihtiyaç, bazen yanlış bir alışkanlığın arkasına gizlenebilir.

Bu yüzden, zararlı olduğunu düşündüğümüz bir alışkanlıkla mücadele ederken kendimize şu soruyu sormak büyük önem taşır:

"Ben şu anda gerçekten neye ihtiyaç duyuyorum?"

Bu soruya vereceğimiz samimi cevap, çoğu zaman değişimin ilk adımı olacaktır.

Geçici Haz mı, Kalıcı Huzur mu?

Allah, insanı beden ve ruh bütünlüğü içinde, sayısız ihtiyaçla yaratmıştır. Acıkınca yemek yememiz, susayınca su içmemiz nasıl fıtrî ise; sevilmek, güvenmek, dinlenmek, anlaşılmak ve huzur bulmak istememiz de yaratılışımızın bir parçasıdır. Ne var ki çoğu zaman bu ihtiyaçları karşılamak yerine bastırıyoruz. Yorulduğumuzda dinlenmek yerine telefonumuza sarılıyor, canımız sıkıldığında düşüncelerimizle yüzleşmek yerine ekranlara sığınıyor, üzgün olduğumuzda ise çoğu zaman yiyeceklerde veya başka alışkanlıklarda teselli arıyoruz. Çünkü beyin, kısa süreli haz veren davranışlardan sonra dopamin salgılıyor. Bu da kişiye geçici bir rahatlama hissi veriyor. Ancak bu etki uzun sürmüyor. Bir süre sonra aynı rahatlamayı hissedebilmek için aynı davranış yeniden tekrarlanıyor. Böylece insan, farkına varmadan bir alışkanlık döngüsünün içine girebiliyor. Ve geçici haz ile gerçek huzur birbirine karıştırılabiliyor. Haz, anlıktır; huzur ise kalıcıdır. Haz, çoğu zaman dışarıdan alınan uyarıcılara bağlıdır; huzur ise insanın iç dünyasında kurduğu dengeyle ilgilidir. Belki de bu yüzden, haz duymalar ve anlık rahatlamalar olsa bile iç huzuru olmayınca mutluluk da kalıcı olamıyor.

Alışkanlığı Değil, İhtiyacı Değiştirmek

Kötü alışkanlıklar ve yanlış davranışlarla mücadele, çoğu zaman yasaklamalarla başlar. Sigarayı bırakmaya, telefonu daha az kullanmaya, gereksiz atıştırmalardan uzak durmaya çalışırız. Bunlar elbette önemlidir. Ve güçlü irade gerektirir. Fakat davranışın altında yatan ihtiyaç fark edilmediğinde, boşalan yeri çoğu zaman başka bir alışkanlık doldurur.

Belki de bu yüzden, bir bağımlılıktan kurtulan kişinin kısa süre sonra başka bir alışkanlığa yöneldiğine sıkça şahit oluruz. Çünkü değişen yalnızca davranıştır; ihtiyaç ise hâlâ karşılanmayı beklemektedir.

Gerçek ihtiyaçların anlaşılması için şu soruların cevabını aramak çözüm adına faydalı olabilir:

• Şu anda gerçekten ne hissediyorum?

• Canımın istediği şey gerçekten sigara mı, yoksa birkaç dakika nefes almak mı?

• Telefonu elime alma sebebim merak mı, yalnızlık mı, sıkıntı mı, yoksa zihnimi susturma isteği mi?

• Yemeğe uzanırken karnım mı acıkmış, yoksa gönlüm mü yorulmuş?

Bu sorular, alışkanlığı bir anda ortadan kaldırmayabilir. Ancak davranışın arkasındaki ihtiyacı görünür hâle getirir. Farkındalık, değişimin başladığı yerdir.

İhtiyacı fark etmemizin ardından o ihtiyacı doğru yollarla karşılamaya çalışabiliriz. Yorulduysak gerçekten dinlenmek… Bunaldıysak temiz havada kısa bir yürüyüş yapmak… İçimiz daraldığında bir dostla konuşmak… Kalbimiz sıkıştığında dua etmek… 

Belki de artık "Bu alışkanlığı nasıl bırakırım?" sorusunun yanına yeni bir soru eklemenin zamanı gelmiştir: "Benim hangi ihtiyacım, yanlış bir kapıyı çalıyor?" Çünkü bazen değiştirmemiz gereken alışkanlıklarımız değil, ihtiyaçlarımızı karşılama biçimimizdir.

Yazıyı dinlemek isterseniz:

https://open.spotify.com/episode/0bAX8Lxftd2yViosmP3TTI?si=23p29KiIRpq1YkZIuXhYcg

[email protected]     X:@esrabc