Vahşi Batıda bir Osmanlı: Hacı Ali

Arizona çöllerinde bir Müslüman deveci, Amerikan ordusunun unutulmuş deneyi ve 120 yılı aşkın süredir anlatılan sıra dışı bir hikâye.

Amerika'nın Arizona eyaletinde, Quartzsite adlı küçük bir çöl kasabasında, üzerinde demirden bir deve heykeli bulunan ilginç bir mezar taşı vardır. Bu mezarda yatan kişi ne bir Amerikan generali ne de ünlü bir kovboydur. O, 19. yüzyılda Osmanlı topraklarından Amerika'ya gelen, tarihe "Hi Jolly" adıyla geçen Hacı Ali'dir.

Bir Osmanlı'nın Amerika'ya Uzanan Yolculuğu

1850'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri, batıya doğru genişlerken ciddi bir problemle karşı karşıyaydı: Uçsuz bucaksız çöllerde askerî birliklere ve yerleşim merkezlerine nasıl malzeme taşınacaktı?

Atlar ve katırlar uzun mesafelerde çok fazla su tüketiyor, çöl şartlarına uyum sağlamakta zorlanıyordu. İşte bu dönemde Amerikan yönetiminin aklına oldukça sıra dışı bir fikir geldi: Ortadoğu çöllerinde yüzyıllardır kullanılan develer, Amerika'nın güneybatısındaki çöllerde de işe yarayabilir miydi?

Bu fikrin en önemli savunucularından biri, dönemin Amerikan Savaş Bakanı Jefferson Davis'ti. Davis, birkaç yıl sonra Amerikan İç Savaşı sırasında Güney Konfederasyonu'nun başkanı olacaktı. 1855 yılında Amerikan Kongresi, ordunun deve kullanımını denemesi için 30 bin dolar ödenek ayırdı. Amerikalı subaylar develer satın almak ve bu hayvanlardan anlayan tecrübeli bakıcılar bulmak üzere Akdeniz ve Ortadoğu'ya gönderildi. İşte bu arayış, onları Hacı Ali ile buluşturdu.

Hacı Ali Nasıl "Hi Jolly" Oldu?

Hacı Ali'nin 1828 yılı civarında Osmanlı topraklarında doğduğu kabul ediliyor. Ancak doğum yeri konusunda tarihi kaynaklar arasında farklılıklar bulunuyor. Bazı kaynaklar İzmir'i, bazıları ise o dönemde Osmanlı yönetimindeki Suriye'yi işaret ediyor. Ailesinin Rum ve Suriyeli kökenlere sahip olduğu da rivayet ediliyor.

Kaynaklarda Philip Tedro adıyla da geçen Hacı Ali'nin Müslüman olduğu ve hac vazifesini yerine getirdiği anlatılıyor. Develerle ilgili tecrübesi sayesinde Amerikan ordusunun başlattığı bu alışılmadık projede görev aldı. Ne var ki Amerikalılar onun ismini telaffuz etmekte zorlanıyordu. "Hadji Ali" zamanla Amerikan ağzında "Hi Jolly" haline geldi. Böylece Osmanlı dünyasından gelen bir deveci, Amerikan tarihine İngilizce bir lakapla geçmiş oldu.

Amerikan Ordusunun Deve Birliği

1856 yılında ilk 33 deve Teksas'a ulaştı. Daha sonra başka develer de getirildi. Amerikan askerleri için bu hayvanlar oldukça tuhaftı. Atların alışık olmadığı bir kokuya sahiptiler, garip sesler çıkarıyor ve son derece alışılmadık biçimde hareket ediyorlardı. Ancak çok geçmeden önemli bir gerçek ortaya çıktı: Develer, zorlu çöl şartlarında son derece başarılıydı.

Ağır yükler taşıyabiliyor, uzun mesafeler kat edebiliyor ve susuzluğa atlardan çok daha iyi dayanabiliyorlardı. 1857 yılında Teğmen Edward Fitzgerald Beale yönetiminde, Amerika'nın güneybatısında yeni bir ulaşım güzergâhı araştırmak üzere büyük bir keşif seferi düzenlendi. Seferde 25 deve bulunuyordu. Hacı Ali de bu hayvanlarla ilgilenen deneyimli görevliler arasındaydı. Keşif heyeti, günümüzde New Mexico ve Arizona olarak bildiğimiz bölgelerden geçti. Bu çalışmalar, daha sonra Amerika'nın en meşhur tarihi karayollarından biri hâline gelecek Route 66 güzergâhının gelişimine katkıda bulunan erken ulaşım araştırmaları arasındaydı.

Kim bilir, tarih biraz farklı ilerleseydi bugün kovboy filmlerinde atlar yerine develer görebilirdik!

Bir Savaşın Değiştirdiği Tarih

1861 yılında Amerikan İç Savaşı başlayınca deve projesi ikinci plana düştü. Askerî kaynaklar savaşa yönlendirildi. Develerle ilgili denemeler siyasi ve kurumsal desteğini kaybetti. Üstelik atlar ve katırlar bu yabancı hayvanlardan ürküyor, bazı askerler de alışık olmadıkları develerle çalışmak istemiyordu.

Sonunda Amerikan ordusu deve projesinden vazgeçerek hayvanları satmaya başladı. Bazı develer özel işletmelere geçti, bazıları hayvanat bahçelerine ve gösterilere gönderildi, bazıları ise çöllere salındı. Sonraki yıllarda Arizona ve çevresinde başıboş develer görüldüğüne ilişkin hikâyeler anlatılmaya devam etti. Vahşi Batının efsaneleri arasına böylece develer de katılmış oldu.